Cập nhật ngày 25/01/2021 - 10:51:12

           

Các yếu tố rủi ro thường gặp trong dự án PPP lĩnh vực kết cấu hạ tầng tại Việt Nam

- Phân bổ rủi ro là một trong những yếu tố quan trọng để quản lý rủi ro trong các dự án đầu tư theo hình thức PPP ở lĩnh vực kết cấu hạ tầng.

TS. Nguyễn Thế Vinh, ThS. Mai Văn Sáu, ThS. Nguyễn Việt Hưng

Học viện Chính sách và Phát triển - Bộ Kế hoạch và Đầu tư

TÓM TẮT:

Bài viết nhằm xác định rủi ro cho sự phát triển của các dự án đầu tư theo hình thức đối tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy, khu vực tư nhân phải chịu các rủi ro, như: tự nhiên; tài chính; chỉ số kinh tế vĩ mô; xây dựng; và Rủi ro hoạt động. Trong khi đó, khu vực công phải gánh chịu Rủi ro xã hội, Rủi ro dự án lựa chọn và Rủi ro chính trị. Nghiên cứu cũng cho thấy, Rủi ro pháp lý và pháp luật, Rủi ro mối quan hệ nên được chia sẻ bởi cả khu vực công và khu vực tư nhân. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cung cấp thông tin quan trọng về xác định rủi ro và tạo cơ sở cho việc phân bổ rủi ro cho các dự án kết cấu hạ tầng xã hội xây dựng thông qua hình thức PPP ở Việt Nam.

Từ khoá: hợp tác công tư, xác định rủi ro, đánh giá rủi ro, đối tác tư nhân, khu vực công, kết cấu hạ tầng

GIỚI THIỆU

Thực tiễn triển khai các dự án PPP tại Việt Nam cho thấy, hầu hết các dự án PPP đều có tổng mức đầu tư lớn và thời gian thực hiện dự án bao gồm cả thời gian thi công và thời gian vận hành, khai thác dự án kéo dài, một số dự án có vòng đời 25-30 năm. Điều này ẩn chứa rất nhiều rủi ro, như: nhà đầu tư có thể rời bỏ dự án, thất thoát doanh thu, dự án gặp khó khăn về tài chính… Tuy nhiên, hiện nay, tại Việt Nam chưa có nghiên cứu cụ thể nào nhằm xác định các yếu tố rủi ro của dự án PPP nói chung, dự án PPP lĩnh vực kết cấu hạ tầng nói riêng. Chính vì vậy, nhóm tác giả thực hiện nghiên cứu này với mục đích xác định phân bổ rủi ro cho các dự án PPP kết cấu hạ tầng ở Việt Nam. Những kết quả của nghiên cứu kỳ vọng giúp cả khu vực công và tư nhân hiểu rõ hơn các yếu tố rủi ro có thể xảy ra đối với các dự án PPP, cũng như sự phân bổ của chúng, cũng như cung cấp thông tin có giá trị cho các tổ chức có ý định tham gia các dự án PPP tại Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUẢN LÝ RỦI RO PPP

Cơ sở lý thuyết

Xác định rủi ro

Dựa trên các nghiên cứu của Abednego và cộng sự (2006), Li và cộng sự (2005), Shen và cộng sự (2006)…, các yếu tố rủi ro được tác giả tập hợp thành 10 nhóm, cụ thể là: chính trị, xây dựng, pháp lý, kinh tế, vận hành, thị trường, tài chính dự án, lựa chọn dự án, mối quan hệ và yếu tố tự nhiên (Bảng 1).

Bảng 1: Các loại rủi ro thường gặp tại dự án PPP

Nguồn: Tác giả nghiên cứu tổng hợp

Phân bổ rủi ro

Phân bổ rủi ro là một trong những yếu tố quan trọng để quản lý rủi ro trong các dự án PPP. Tầm quan trọng của việc phân bổ rủi ro là nó sẽ giúp các khu vực công và tư nhân đạt được sự phân bổ cân bằng các trách nhiệm.

Theo Li và cộng sự (2005), việc phân bổ rủi ro đề cập đến một biện pháp phân công chính giữa khu vực công và tư nhân. Điều quan trọng là phân bổ rủi ro được truyền đạt và hiểu rõ ràng giữa các bên. Kết quả này đã được chứng minh bởi Shen và cộng sự (2006), phân bổ rủi ro là một trong những lợi thế của PPP, vì khu vực công và tư nhân cho phép chia sẻ rủi ro.

Nghiên cứu của Wang và cộng sự (2009) cho thấy, có 3 nguyên tắc trong cấu trúc các dự án PPP là nhà tài trợ khu vực công phải, gồm: Xác định các rủi ro chính; Đánh giá mức độ chấp nhận của từng rủi ro; Phân bổ rủi ro cho bên liên quan. Cho đến nay, nhiều công trình nghiên cứu đều cho rằng, các đối tác khu vực công và tư nhân cần chấp nhận kế hoạch phân bổ rủi ro trước khi hợp đồng được trao để đạt được giá trị cho mục tiêu tiền bạc (Jayaseelan và cộng sự, 2006; Grimsey và cộng sự, 2000; Ibrahim và cộng sự, 2006).

Phương pháp nghiên cứu

Có 3 dự án được chọn để nghiên cứu từ các địa phương khác nhau của Việt Nam: Dự án BOT Cai Lậy, dự án cao tốc Trung Lương - Mỹ Thuận, dự án BOT cầu Việt Trì. Dự án BOT Cai Lậy và dự án BOT cầu Việt Trì là các dự án đã hoàn thành giai đoạn xây dựng và bước sang giai đoạn tiến hành khai thác, nhưng bị đình trệ, thậm chí tạm dừng thu phí gây thiệt hại cho nhà đầu tư và gây bức xúc đối với người sử dụng dịch vụ, cơ quan nhà nước có thẩm quyền buộc phải can thiệp vào việc khai thác dự án. Dự án cao tốc Trung Lương - Mỹ Thuận hiện đang trong quá trình triển khai xây dựng, nhưng đã bị chậm tiến độ trong nhiều năm gây thiệt hại cho cả Nhà nước, nhà đầu tư. Thông tin các dự án như Bảng 2.

Bảng 2: Thông tin cơ bản của các dự án được lựa chọn để nghiên cứu

Nguồn: Tác giả tổng hợp lựa chọn

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Phân tích các tài liệu liên quan đến 3 dự án nói trên, có một số rủi ro được nhấn mạnh và thường xuyên được đề cập đến, đó là: Rủi ro chính trị; Rủi ro xây dựng; Rủi ro về nhu cầu của thị trường; Rủi ro về sự đồng thuận của cộng đồng địa phương; Rủi ro hợp đồng; Rủi ro tài chính. Một rủi ro thì có thể đến từ một hoặc nhiều nguyên nhân khác nhau và nó cũng có thể gây ra một hoặc nhiều hậu quả khác nhau. Việc quản lý rủi ro không hiệu quả có thể dẫn tới một loạt hậu quả, như: chất lượng kém, dự án bị trì hoãn, tăng vốn, tranh chấp hợp đồng… (Shen và cộng sự, 2006). Kết quả các loại rủi ro đối với 3 dự án này được thể hiện như Bảng 3.

Bảng 3: Kết quả nghiên cứu