Cập nhật ngày 29/08/2020 - 23:26:48

           

Tìm định hướng phát triển vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050

- Vùng ĐBSCL cần có quan điểm phát triển theo hướng quản lý những thách thức, tạo giá trị từ những ngành có lợi thế của Vùng và trọng tâm định hướng là bảo vệ người dân, cải thiện sinh kế, phát triển cân bằng, bảo vệ môi trường.

Từ ngày 26/8 - 28/8/2020, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã tổ chức chuỗi 4 hội thảo tham vấn 13 địa phương tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) về Khung định hướng phát triển Vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo hình thức trực tuyến.

Thứ trưởng Trần Quốc Phương nhấn mạnh rằng, phải xây dựng Khung định hướng phát triển vùng ÐBSCL hài hòa giữa 3 trụ cột: kinh tế, môi trường và xã hội

Vùng đất đầy tiềm năng

Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, ĐBSCL có dân số khoảng 17,23 triệu người. Tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm (AAGR) trong thập kỷ trước chỉ ở mức dương - 0,05%, so với tăng trưởng của cả nước là 1,15%. Tốc độ tăng trưởng dân số đô thị hàng năm trong giai đoạn 2009 -2019 là 1,01% và năm 2019 dân số đô thị chiếm khoảng 25,2%, tăng từ 22,8% vào năm 2009 (trung bình cả nước là 34,4%).

Bức tranh nhân khẩu học nói chung của ĐBSCL là khu vực có dân số tĩnh, gần đây dân số nông thôn giảm mạnh ở nhiều tỉnh và đô thị hóa, và tình trạng di cư đáng kể ra khỏi vùng, đặc biệt là các nhóm dân số trẻ đang ở trong độ tuổi lao động, điều này qua thời gian sẽ dẫn đến già hóa dân số.

Vùng ĐBSCL chiếm khoảng 14,8% GDP cả nước và cung cấp 29,1% giá trị sản lượng nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản cả nước vào năm 2018. Đây là vùng trồng lúa chính, chiếm 55,3% sản lượng lúa của Việt Nam năm 2017 (23,6 triệu tấn) và hơn 95% kim ngạch xuất khẩu gạo của cả nước trong thập kỷ qua. ĐBSCL cũng sản xuất khoảng 70% sản lượng trái cây của cả nước, bao gồm cam, quýt, chuối và xoài.

ĐBSCL cũng đóng góp đáng kể cho ngành đánh bắt và nuôi trồng thủy sản của cả nước (lần lượt là 56,0% và 69,9% vào năm 2018). Vùng này chiếm khoảng 60% kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước, trong đó tôm, cá tra và cá rô phi là sản phẩm nuôi trồng thủy sản chủ lực.

Chỉ riêng ngành đánh bắt và nuôi trồng thủy sản trong vùng đã sử dụng hơn 2,8 triệu lao động – chiếm 10% toàn bộ lực lượng lao động cả nước. ĐBSCL cũng chiếm 11,1% sản lượng ngành xây dựng và công nghiệp cả nước.

Các hoạt động trong ngành dịch vụ của vùng chiếm 14,8% sản lượng dịch vụ quốc gia. Chỉ riêng doanh thu liên quan đến du lịch ước tính đã đạt 400 triệu đô la vào năm 2019.

Vẫn còn nhiều vấn đề trong quá trình phát triển Vùng

Theo Tổng cục Thống kê, năm 2018, ĐBSCL có GDP bình quân đầu người hàng năm là 46,0 triệu đồng, thấp hơn 21% so với mức bình quân cả nước (58,0 triệu đồng).

Trong giai đoạn 2013-2018, GDP thực tế của ĐBSCL đã tăng trung bình 6,0% mỗi năm, so với mức bình quân cả nước là 6,6%. GDP bình quân đầu người tương đối thấp và tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm đều chủ yếu là do vùng ĐBSCL có tỷ trọng ngành nông nghiệp và thủy sản cao với năng suất lao động thấp hơn đáng kể so với ngành công nghiệp.

ĐBSCL hiện đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Đặc biệt là vấn đề biến đổi khí hậu và nước biển dâng đang diễn ra nhanh hơn dự kiến, gây ra nhiều hiện tượng khí hậu cực đoan và ảnh hưởng tiêu cực đến sinh kế và đời sống của người dân địa phương.

Các hoạt động phát triển thượng nguồn đã gây ra thay đổi về mô hình dòng chảy sông, giảm tải lượng trầm tích, giảm nguồn lợi thủy sản và xâm nhập mặn sâu hơn, kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng.

Các chính sách đòi hỏi an ninh lương thực liên quan đến lúa gạo đã hạn chế tiềm năng sản xuất các loại cây trồng có giá trị cao hơn.

Hậu quả của sự phát triển kinh tế không được kiểm soát, bao gồm ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái, sụt lún đất, xói lở bờ biển và bờ sông và cạn kiệt nguồn nước ngầm đang ngày càng trầm trọng; phần lớn rừng tự nhiên, đặc biệt là rừng ngập mặn và rừng tràm đã bị khai thác hoặc cạn kiệt. Trình độ học vấn và tỷ lệ ứng dụng khoa học và công nghệ thấp hơn mức trung bình quốc gia; chất lượng giáo dục và y tế thấp hơn so với yêu cầu.

Các biện pháp kiểm soát độ mặn để bảo vệ các khu vực nông nghiệp ở vùng ven biển đang khiến xâm nhập mặn di chuyển xa hơn về phía thượng nguồn trong các nhánh sông chính, ảnh hưởng đến các khu vực mới. Điều này đã ảnh hưởng sâu rộng đến việc cung cấp nước cho các khu dân cư đô thị và nông thôn ở các khu vực đất liền và ven biển.

Trong những thập kỷ qua, hạ tầng cơ sở thủy lợi đã trở thành một hệ thống phức tạp gồm sông, kênh, cống, kè và rào chắn. Hạ tầng cơ sở cần thiết cho tưới tiêu nông nghiệp là tốn kém, đòi hỏi phải nạo vét kênh rạch, xây dựng và bảo trì các rào chắn và cống và cán bộ chuyên môn để vận hành và lập kế hoạch thực hiện. Hệ thống thủy lợi/thoát nước cực kỳ “phát triển” và phức tạp, với sự phụ thuộc mạnh mẽ từ vùng thượng nguồn (gần sông) đến hạ lưu (cánh đồng bên trong) dễ bị ảnh hưởng bởi các biến đổi hệ thống thủy văn cực đoan hơn, tình trạng bảo trì cơ sở hạ tầng hệ thống (phù sa trong kênh, chức năng cống…) và đảm bảo đủ năng lực và chuyên môn để theo dõi, vận hành hàng ngày và lập kế hoạch ngắn hạn và trung hạn.

Tại nhiều địa phương phân tán, nguồn nước ngầm cũng bị suy thoái do tác động trực tiếp và gián tiếp của con người, tức là ô nhiễm do các hóa chất nông nghiệp và các chất gây ô nhiễm khác ảnh hưởng đến nước mặt.

Theo đánh giá của Haskoning DHV&GIZ, có vẻ như tầng chứa nước nông nhất đã bị ô nhiễm và mọi người tránh nó khi khoan giếng ống; Có một mối đe dọa tiềm tàng về xâm nhập mặn vào các tầng chứa nước ngầm có thể trở nên trầm trọng hơn trong những thập kỷ tới do mực nước biển dâng cao hơn và khai thác nước ngầm quá mức.

Sản xuất lúa thâm canh ở khu vực phía trên đã được kích hoạt bởi các đê cao làm suy giảm nguồn cá và đa dạng sinh học của cá nội địa - đặc biệt ảnh hưởng đến người nghèo.

Hơn thế nữa, ĐBSCL cũng bị ảnh hưởng đáng kể từ biến đổi khí hậu, các hoạt đông phát triển ở thượng nguồn và những sự can thiệp trong nội vùng, tất cả dẫn đến bối cảnh môi trường khó khăn hơn. Tình trạng của môi trường và cơ sở tài nguyên thiên nhiên đang dần làm suy yếu sự bền vững và phát triển kinh tế nếu vẫn còn theo cách đi cũ.

Ngoài ra, sự phát triển công nghiệp của ĐBSCL rất lệch về phía đông của tỉnh Long An và Tiền Giang - nhờ mở rộng ngoại vi các khu công nghiệp của TP. Hồ Chí Minh. Đô thị hóa và công nghiệp hóa tập trung quanh hành lang TP. Hồ Chí Minh - Tân An - Mỹ Tho - Vĩnh Long - Cần Thơ, với mật độ cao nhất ở phía bắc Mỹ Tho. Khu vực này có thể sẽ thu hút những người từ nơi khác đến ĐBSCL, những người tìm kiếm cơ hội việc làm trong các ngành công nghiệp và dịch vụ.

Điều đáng lưu ý là là hiện tượng mở rộng công nghiệp diễn ra ở vùng đất nông nghiệp phù sa chất lượng tốt.

Xâm nhập mặn đã lấn tới bên ngoài Mỹ Tho và Tân An dẫn đến việc phải đảm bảo nguồn cung cấp nước đô thị và công nghiệp từ các cửa thượng nguồn từ các nhánh sông Mê Kông và/hoặc từ hệ thống thượng nguồn sông Vàm Cỏ.

Khái niệm về các trung tâm hậu cần ở đồng bằng để hợp nhất hàng hóa và chế biến được chấp nhận rộng rãi. Thách thức là chỗ tỉnh nào cũng muốn trở thành trung tâm và nhiều tỉnh có một loạt các kế hoạch khác nhau để thực hiện.

Mặc dù có số lượng lớn hàng hóa, việc phát triển vận chuyển bằng container còn bị hạn chế. Ngoài ra, việc sử dụng các tàu container nội địa kết nối các cảng ĐBSCL với các cảng tại TP. Hồ Chí Minh còn hạn chế. Những lý do chính là: các cảng có quy mô nhỏ và nằm rải rác không có cơ sở chuyên môn; không có hợp nhất hàng hóa; có rất ít việc không sử dụng container; Nhà khai thác có quy mô nhỏ; đường giao thông cạnh tranh với IWT; và có những hạn chế của đội tàu và cơ sở hạ tầng.

Đã vậy, dù có 4 sân bay thương mại tại ĐBSCL, trong đó có hai sân bay quốc tế, nhưng tất cả các sân bay được sử dụng để vận chuyển hành khách, chứ không có dịch vụ vận chuyển hàng hóa.

Hơn nữa, Vùng đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường. Nước thải đô thị là tác nhân lớn nhất gây ô nhiễm nước, với hầu hết nước thải đô thị chưa được xử lý trước khi thải vào các vùng nước. Trong khi hầu hết chất thải rắn từ các khu công nghiệp được thu gom và xử lý, chất thải nguy hại vẫn chưa được xác định, thu gom và xử lý đầy đủ ở tất cả các tỉnh. Nhiều bãi chôn lấp không vệ sinh, không được vận hành đúng cách và thường tạo ra mùi hôi và ô nhiễm nghiêm trọng đến các vùng nước xung quanh.

Các đầu cầu tham dự đóng góp ý kiến cho dự thảo Khung định hướng sáng ngày 28/8

Phải xây dựng quy hoạch tích hợp cho Vùng

Quy hoạch ĐBSCL (MRD) 2011 và gần đây là Nghị quyết 120 đã tạo ra các định hướng chính sách và kích thích đối thoại để tích hợp các quan điểm biến đổi khí hậu vào sử dụng đất và quy hoạch đô thị.

Các chính sách nhấn mạnh đến sự cần thiết phải có các biện pháp ưu tiên  và "không nuối tiếc" để điều chỉnh mô hình sử dụng đất và nước nhằm thay đổi điều kiện khí hậu với tầm nhìn đến năm 2050.

Hiện nay, có ít nhất 107 quy hoạch có liên quan đến vùng ĐBSCL, trong đó 73 quy hoạch cấp quốc gia và 33 quy hoạch cấp vùng. Trước khi có Luật Quy hoạch mới, quy hoạch không gian bị tách với quy hoạch phát triển kinh tế xã hội/ngành.

Để phát triển vùng, nhiều quy hoạch (tổng thể) vùng đã được ban hành, bao gồm quy hoạch tổng thể vùng ĐBSCL đến năm 2020 và 21 quy hoạch tổng vùng khác. Tuy nhiên, các quy hoạch vùng đó không được tích hợp, không phải lúc nào cũng mạch lạc và không gắn với nguồn lực.

Để giải quyết căn bản và toàn diện các thách thức hiện tại cũng như phát triển trong tương lai của vùng, cần phải nhanh chóng lập Quy hoạch vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo quy định của pháp luật về quy hoạch.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, quy hoạch này nhằm phát huy lợi thế so sánh của vùng để giải quyết các mâu thuẫn và chồng chéo giữa các ngành và các tỉnh; khai thác tối đa tiềm năng của vùng, và biến những thách thức thành cơ hội trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Mục tiêu tổng quát phát triển vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, là đảm bảo trình độ phát triển ít nhất tương đồng với trình độ phát triển chung của cả nước, trên cơ sở phát triển nông nghiệp hàng hóa chất lượng cao tại các địa điểm phù hợp, kết hợp với dịch vụ, du lịch sinh thái, công nghiệp, đặc biệt là chế biến liên quan đến khu vực kinh tế sơ cấp.

Điều này sẽ giúp nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp, phát huy tiềm năng và lợi thế của các ngành kinh tế biển. Kết cấu hạ tầng và logistics được phát triển đồng bộ, hiện đại nhằm hỗ trợ các ngành kinh tế chính. Chống chịu với biến đổi khí hậu để đảm bảo an toàn khi xảy ra thiên tai sẽ được lồng ghép vào quy hoạch tổng thể. Tài nguyên thiên nhiên được sử dụng hiệu quả và bền vững; đa dạng sinh học và truyền thống văn hóa lịch sử được duy trì và tôn tạo, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao. Gắn kết chặt chẽ với củng cố, xây dựng thế trận quốc phòng, an ninh.

Thời gian qua, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương trong Vùng ĐBSCL xây dựng Nhiệm vụ lập quy hoạch Vùng ĐBSCL thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo quy định của Luật Quy hoạch và đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1163 ngày 31/7/2020. Bên cạnh đó, các bộ, ngành, địa phương hiện cũng đang khẩn trương tổ chức lập đồng thời quy hoạch các cấp theo Nghị quyết số 751 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Để đảm bảo tính liên kết, đồng bộ, hệ thống của quy hoạch các cấp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư được giao chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan ngang bộ và địa phương liên quan, trình Hội đồng quy hoạch quốc gia văn bản hướng dẫn về quan điểm chỉ đạo, mục tiêu, định hướng ưu tiên phát triển và định hướng sắp xếp, phân bổ không gian các hoạt động kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường, quốc phòng, an ninh của quốc gia vào quý III/2020.

Cần sớm có khung định hướng phát triển Vùng

Phát biểu tại Hội nghị tham vấn ý kiến về Khung định hướng phát triển vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, sáng ngày 28/8/2020, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Trần Quốc Phương cho biết, thực hiện nhiệm vụ được giao, Bộ Kế hoạch và Đầu tư  đã phối hợp với đơn vị tư vấn HaskoningDHV&GIZ triển khai xây dựng dự thảo Khung định hướng để báo cáo Hội đồng quy hoạch quốc gia xem xét đưa vào trong văn bản hướng dẫn về quan điểm chỉ đạo, mục tiêu, định hướng ưu tiên phát triển tổng thể của quốc gia.

Khung định hướng này sẽ xác định tầm nhìn, quan điểm, mục tiêu phát triển, định hướng ưu tiên phát triển của Vùng ĐBSCL đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050; tạo cơ sở để định hướng cho việc lập quy hoạch tỉnh của các địa phương trong vùng, nhằm đảm bảo tính liên kết, đồng bộ, kế thừa, ổn định và hệ thống giữa quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng, quy hoạch tỉnh.

Theo Dự thảo Khung định hướng phát triển Vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được tư vấn HaskoningDHV&GIZ đưa ra, vùng ĐBSCL cần có quan điểm phát triển vùng theo hướng quản lý những thách thức nêu trên, tạo giá trị từ những ngành có lợi thế của Vùng và trọng tâm định hướng là bảo vệ người dân, cải thiện sinh kế, phát triển cân bằng, bảo vệ môi trường.

Theo đó, đối với ngành kinh tế có lợi thể của Vùng là nông nghiệp, đơn vị tư vấn cho rằng, cần phải có sự cải thiện mang tính hệ thống về kỹ thuật canh tác và hỗ trợ nông dân; chuyển đổi nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và những bất lợi khác.

Về công nghiệp, đơn vị tư vấn khuyến nghị phát triển công nghiệp chế biến, trung tâm đầu mối, gia tăng giá trị. Công nghiệp hỗ trợ nông nghiệp phát triển trên nền tảng trung tâm đầu mối, hệ thống cơ sở hạ tầng được cải thiện và cần có sự liên kết/chiến lược phát triển.

Ngành du lịch cũng được coi là ngành kinh tế có lợi thế của Vùng. Lợi thế này đến từ lịch sử, văn hóa, thiên nhiên, ẩm thực, cảnh quan sông nước. Do đó, cần cải thiện chất lượng, tính đa dạng của sản phẩm và quảng bá du lịch. Quan trọng cũng cần cải thiện khả năng đi đến các điểm du lịch trong Vùng.

Đồng tình với ý kiến của đơn vị tư vấn, đại diện tỉnh Trà Vinh cho rằng, quy hoạch và khung định hướng phát triển vùng đảm bảo tỉnh liên kết đồng bộ giữa các quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng và quy hoạch của từng địa phương. Trong đó, cần quan tâm gắn kết, định hướng, kế thừa và phát huy những nhiệm vụ trọng tâm của từng tỉnh, tiểu vùng vào quy hoạch vùng. Cụ thể, quy hoạch vùng nên xem xét 8 nội dung liên kết của tiểu vùng vào Khung định hướng phát triển vùng ĐBSCL thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn năm 2050 làm cơ sở giúp từng tỉnh, tiểu vùng. 

Tỉnh Trà Vinh kiến nghị Trung ương ban hành các cơ chế, chính sách phát triển phù hợp, tạo động lực giúp tiểu vùng phát triển nhanh và bền vững, như: liên kết phát triển chuỗi giá trị các sản phẩm nông sản chủ lực cả khu vực ĐBSCL; liên kết về phát triển kết cấu hạ tầng giao thông thủy - bộ, logistics, nhất là tuyến giao thông ven biển Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh và Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và các cảng biển...; liên kết trong xúc tiến mời gọi hợp tác đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, chú trọng công nghiệp chế biến nông sản, xúc tiến thương mại, du lịch; liên kết để xây dựng các chương trình dự án của tiểu vùng liên quan đến ứng phó biến đổi khí hậu, phòng chống sạt lở bờ sông, bờ biển, bảo vệ nguồn nước; quy hoạch vùng gắn với tiểu vùng, gắn với tiềm năng, thế mạnh của các địa phương; quy hoạch quản lý, khai thác hiệu quả tài nguyên, trong đó có tài nguyên cát, tài nguyên nước; liên kết xây dựng quy chế phối hợp trao đổi thông tin đề xuất các cơ chế, chính sách, chính sách đặc thù phát triển bền vững; liên kết phát triển nguồn nhân lực.

Ở góc độ khác, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử cho rằng: Các tỉnh ven biển vùng ĐBSCL nói chung, tỉnh và Cà Mau nói riêng là vùng chịu đặc thù chịu tác động lớn của biến đổi khí hậu, kết cấu hạ tầng yếu kém nên thời gian qua tốc độ phát triển chậm.

Để cho vùng ĐBSCL phát triển bắt kịp với tốc độ phát triển chung của cả nước, tỉnh đề xuất Quốc hội nên có chính sách đặc thù trong thu hút đầu tư, đảm bảo ứng phó phòng chống sạt lở ven sông, ven biển vùng bán đảo Cà Mau.

“Trung ương cần quan tâm đầu tư hạ tầng trục giao thông đường thủy tích hợp với hệ thống giao thông khác. Trong định hướng cần bổ sung nhiệm vụ nghiên cứu quy hoạch sắp xếp lại dân cư vùng ven sông, ven biển vùng bán đảo Cà Mau. Chú trọng công tác đào tạo phát triển nguồn nhân lực vùng ĐBSCL phù hợp với định hướng phát triển, khai thác tốt tiềm năng thế mạnh của vùng”, ông Sử phát biểu.

Cùng với các ý kiến trên, các địa phương trong vùng cũng đã có những góp ý cụ thể vào Khung định hướng.

Kết luận lại, Thứ trưởng Trần Quốc Phương nhấn mạnh, tiếp thu ý kiến của các địa phương, đơn vị tư vấn phải xây dựng Khung định hướng phát triển vùng ÐBSCL hài hòa giữa 3 trụ cột: kinh tế, môi trường và xã hội.

“Lĩnh vực kinh tế, quan tâm đến vấn đề đầu tư cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển các ngành, lĩnh vực có lợi thế của vùng. Lĩnh vực xã hội, quan tâm đến vấn đề phát triển y tế, chăm sóc sức khỏe nhân dân và phát triển giáo dục gắn với đào tạo nguồn nhân lực. Lĩnh vực môi trường cần bám sát theo Nghị quyết 120/NÐ-CP của Chính phủ; các định hướng, đề xuất, giải pháp xuyên suốt quá trình phát triển của ÐBSCL, đều phải có sự lồng ghép giải quyết vấn đề môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu”, Thứ trưởng lưu ý đơn vị tư vấn.

Dự kiến Khung định hướng phát triển vùng ĐBSCL sẽ trình Hội đồng quy hoạch quốc gia vào quý III/2020 và sẽ được đưa vào trong văn bản hướng dẫn về quản điểm chỉ đạo, mực tiêu, định hướng ưu tiên phát triển tổng thể của quốc gia./.

Phương Anh
* Ý kiến bạn đọc
* Tin đáng chú ý
* Các tin liên quan