Cập nhật ngày 10/03/2014 - 15:43:40

           

Chưa bao giờ thời gian và nguồn lực lại bị lãng phí như hiện nay

- Than phiền về điều này tại Hội thảo “Cải cách thể chế: Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế” do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức, nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan thẳng thắn: “Chưa bao giờ thấy việc phân bổ thời gian và nguồn lực lãng phí như thế này!”.

Thời gian gấp gáp, trong khi nguồn lực lại quá phân tán

Ông Khoan cho biết, có tới 4-5 cơ quan cùng mời ông tham gia bàn về vấn đề cải cách thế thế. “Thời gian thì quá gáp gáp, trong khi nguồn lực thì quá phân tán. Bàn về việc phân bổ nguồn lực, trong khi lại phải chứng kiến việc phân bổ nguồn lực không hợp lý thế này đây”, ông Khoan cảm thán.

Đồng tình với ông Vũ Khoan, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan thẳng thắn, “Vấn đề cải cách thể chế mặc dù đã đi vào văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XI, nhưng thời gian trôi đã quá nửa nhiệm kỳ, thì vẫn không làm gì? Giờ lại tiếp tiếp tục mang ra bàn. Thật lãng phí trí tuệ, thời gian!”.

Điều đáng lo là nếu nội dung này tiếp tục được đưa vào Nghị quyết nhiệm kỳ mới, nhưng sau đó vẫn chỉ tiếp tục bàn luận, mà vẫn không triển khai thực hiện, thì…

“Chính kiểu nói mà không làm, vạch ra để đấy khiến niềm tin bị lung lay”, bà Lan nhấn mạnh.

Đồng cảm với ý kiến của chuyên gia Phạm Chi Lan, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh nói: “Tôi cũng băn khoăn là chúng ta đã chọn đúng 3 đột phá, nhưng sau Đại hội không có một văn bản chi tiết để thực hiện cụ thể. Vì thế, đến nay, 3 đột phá chưa thực sự tạo ra đột phá, mà mới tạo ra chuyển biến bước đầu, chưa đủ lực để tạo chuyển biến cho nền kinh tế Việt Nam".

Vì thế, Bộ trưởng mong rằng, sự hỗ trợ, góp ý của các chuyên gia thế giới và Việt Nam sẽ giúp Bộ tìm ra những nút thắt lớn nhất, sau đó cụ thể hóa thành nghị định, thông tư để có thể “gỡ” các nút thắt đó, đưa đất nước đi lên.

Góp ý về vấn đề cải cách thể chế, nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan băn khoăn rằng: “Ta đổi mới, nhưng đổi mới cái gì? Ta đã nói là không công nghiệp hóa theo kiểu cũ, nhưng công nghiệp mới cũng không rõ, và không nói là dùng cơ chế gì? Còn cơ cấu sản xuất, ta nên lựa chọn thế nào? Ta đã lúng túng 10-15 năm nay, từ Đại hội VIII đã nói là đẩy mạnh công nghiệp hóa, nhưng giờ vẫn loay hoay!”

 Cốt tử là đổi mới tư duy trong quan hệ vĩ mô. Nhất là đối với một đất nước hội nhập đầy đủ với thế giới như nước ta hiện nay, đặt biệt khi Việt Nam tham gia vào TPP. Vậy, cần có ứng xử thế nào với thể chế trong nước và quốc tế?

“Vào WTO chúng ta đã rất lúng túng trong cải cách thể chế trong nước để tận dụng cơ hội. Vậy, TPP đến nơi rồi, thì phải ứng xử thế nào?”, ông Khoan đặt câu hỏi.

Nhiều hệ lụy khi Việt Nam chưa có nền kinh tế thị trường thật sự

Trên nhiều diễn đàn, Bộ trưởng Vinh đã thẳng thắn nhìn nhận: để đổi mới, trước hết, phải đánh giá xem nền kinh tế của Việt Nam đã thị trường đến đâu rồi, còn có gì khác biệt so với chuẩn mực thị trường chung của thế giới, cái gì là tốt, cái gì không phù hợp với quy luật khách quan và đang là rào cản…?

Theo Bộ trưởng Vinh, kinh tế thị trường là tinh hoa của nhân loại, thế giới đã phải trả giá rất nhiều để có được kinh tế thị trường. Kinh tế thị trường chính là công cụ quan trọng nhất để điều tiết, phân bổ mọi nguồn lực của đất nước, Nhà nước và xã hội vào đúng những nơi đem lại hiệu quả cao nhất. Đấy chính là bản chất của kinh tế thị trường. Không thể phân bổ nguồn lực ấy bằng ý chí chủ quan để rồi không mang lại hiệu quả.

Một lần nữa tại Hội thảo này, Bộ trưởng Vinh lại nhấn mạnh, Việt Nam chưa thực sự là một nền kinh tế thị trường. Vì thế, “Có rất nhiều vấn đề phải xem xét như vậy khi bàn về việc đổi mới thể chế kinh tế. Nếu chúng ta xây dựng được những yếu tố của thị trường một cách đúng đắn, thì nền kinh tế của chúng ta sẽ vận hành một cách lành mạnh và ít tiêu cực”, Bộ trưởng Vinh phát biểu.

Nhận diện một số vấn đề cải cách thể chế kinh tế ở Việt Nam, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương chỉ rõ, hiện nay tồn tại nhiều méo mó trong thể chế của Việt Nam.

Điển hình là những méo mó trong thể chế phân bố phi thị trường đối với vốn đầu tư nhà nước đã dẫn tới nhiều hệ quả khôn lường đối với nền kinh tế. Đó là việc cầu đã đẩy cung lên một cách kinh khủng. Đầu tư rất lớn, vượt quá khả năng cân đối, nên Chính phủ phải vay nước ngoài, bội chi lớn, phát hành trái phiếu nước ngoài… dẫn tới lạm phát cao, khiến lãi suất cao, khiến lãi suất vay vốn trên thị trường cao hơn. Những điều này làm chi phí đầu tư cao hơn, chèn ép khu vực tư nhân, làm méo mó thị trường tài chính quốc gia, thiên về vốn ngân hàng, thiếu vốn dài hạn.

Lợi ích  nhiệm kỳ, lợi ích nhóm dẫn tới kinh tế mất cân đối, tiềm năng tăng trưởng của nền kinh tế giảm, thu hẹp. Hệ quả là làm tê liệt phản ứng của các chủ thể có liên quan đối với giá cả và chi phí vốn, đối với quy luật khan hiếm của nguồn lực.

Thứ nữa, việc các bộ “vừa đá bóng, vừa thổi còi” dẫn tới chính sách thiên về ủng hộ cho doanh nghiệp nhà nước. “Điều này chỉ còn duy nhất Việt Nam”, ông Cung hóm hỉnh.

Đã vậy, các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) cũng chưa hoạt động theo nguyên tắc thị trường, không trả được thuế thì hoãn, khoanh, không bị ràng buộc ngân sách, chưa tuân thủ giá vốn của thị trường, chưa tính đến chi phí cơ hội, không chịu áp lực cạnh tranh thị trường nhất là kinh doanh hướng nội. còn bao cấp, trợ cấp.

Những vấn đề cần tập trung trong đổi mới thể chế

Theo ông Cung, khi đổi mới thể chế kinh tế thị trường, DNNN cũng sẽ bị áp đặt đầy đủ nguyên tắc và kỷ luật thị trường, đưa khu vực doanh nghiệp này vào đúng quỹ đạo trong mối quan hệ Nhà nước, thị trường và doanh nghiệp. Khi đó, DNNN sẽ bình đẳng với các thành phần kinh tế khác, có động lực để đổi mới và không còn là lực cản đối với các khu vực kinh tế khác.

Đưa ra những vấn đề cải cách thể chế nhằm tăng tốc độ tăng trưởng và phát triển của Việt Nam, ông David Dollar, Chuyên gia cao cấp World Bank cho biết, trong cùng một giai đoạn phát triển, Việt Nam tăng trưởng kinh tế ở mức 5-6% nhưng Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc tăng trưởng ở mức hơn 9%,  tỷ suất đầu tư khiêm tốn 25%. Việt Nam bắt đầu được hưởng lợi từ việc các ngành xuất khẩu sử dụng nhiều lao động rút khỏi thị trường Trung Quốc và việc phục hồi của nền kinh tế Hoa Kỳ và nền kinh tế toàn cầu tạo môi trường bên ngoài thuận lợi.

Theo ông, bốn lĩnh vực tái phân bổ các nhân tố sản xuất nhằm hỗ trợ tăng trưởng của Việt Nam là:

(1) Từ nông nghiệp sang công nghiệp chế tạo và dịch vụ. Khi đó, năng suất lao động của người dân lớn gấp 6 lần.

(2) Từ khối phi chính thức quy mô nhỏ sang khối tư nhân hiện đại;

(3) Từ các dự án hạ tầng với tỷ lệ lợi nhuận thấp sang các dự án đầu tư công kết hợp với tỷ lệ lợi nhuận cao.

(4) Từ các DNNN kém hiệu quả sang DNNN hiệu quả hơn và sang khối kinh tế tư nhân.

Vị chuyên gia đầy kinh nghiệm này cũng lưu ý, các quốc gia thành công là do họ có khu vực tư nhân đủ lớn, có chính sách rất mạnh thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân.

“Việt Nam hiện đang thu hút rất nhiều đầu tư trực tiếp nước ngoài, nhưng các doanh nghiệp trong nước lại nhỏ lẻ, chưa tiến lên trong chuỗi cung ứng”, ông David Dollar cho hay.

Về công cuộc cải cách DNNN, vị chuyên gia này chia sẻ: “Hơn hai mươi năm trước, tôi đã tới Việt Nam, đề cập tới tái cơ cấu DNNN và nói rất nhiều về hạn chế của khối doanh nghiệp này. Giờ lại nói lại”. 

Ông cho rằng, việc dịch chuyển nguồn lực từ các DNNN kém hiệu quả sang khu vực có hiệu quả hơn là rất cần thiết. Trung Quốc hiện đã đạt nhiều tiến bộ về việc chuyển dịch này.

Không kỳ vọng mang một hình mẫu thành công nào trên thế giới áp đặt vào Việt Nam, vị chuyên gia này đề xuất 6 lĩnh vực cải cách thể chế là: hệ thống đăng ký hộ khẩu, thị trường đất, hệ thống tài chính, quan hệ ngân sách giữa địa phương và Trung ương (các chương trình đầu tư công), việc ký kết Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP) và Hiệp định thương mại tự do ASEAN, và các thủ tục rườm rà, vấn đề tham nhũng và tính minh bạch./.

Đổi mới thể chế đã được xác định là 1 trong 3 khâu đột phá. Nếu không đổi mới thì có thể chúng ta chỉ duy trì tăng trưởng trong khoảng 5%, thậm chí giảm xuống và tụt hậu xa hơn nữa so với các nước xung quanh. Trước hết, cần tập trung vào việc đổi mới thể chế kinh tế thị trường, làm cho thị trường vận hành tốt hơn, đầy đủ hơn. Thể chế có 3 trụ cột gồm “luật chơi”, “cách chơi” và “người chơi”. Chừng nào “luật chơi” và “cách chơi” vẫn còn bị chi phối bởi cơ chế “xin cho, ban phát”, dựa theo mối quan hệ chiều dọc từ trên xuống, từ dưới lên thì thị trường chưa thể vận hành lành mạnh. Do đó, cần đổi mới thể chế, thực hiện những cải cách mở rộng hoạt động, nâng cấp mức độ phát triển của thị trường và hội nhập quốc tế. Nhà nước phải tạo điều kiện và khuyến khích những giao dịch theo chiều ngang như cải thiện môi trường kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các bên của thị trường giao dịch, cạnh tranh bình đẳng và hạn chế, xóa bỏ cơ chế “xin cho, ban phát”.

(TS. Nguyễn Đình Cung- Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương)

Phương Anh
* Ý kiến bạn đọc
* Tin đáng chú ý
* Các tin liên quan