Email: dshuong.@hueuni.edu.vn

Nguyễn Ngọc Yến Nhi

Lê Thị Ngọc Trinh

Nguyễn Thị Thuý Hằng

Hồ Hữu Hưng

Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế

Tóm tắt

Nghiên cứu nhằm xác định và đo lường các yếu tố của quá trình chuyển đổi số tác động đến sự hài lòng của sinh viên tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, các yếu tố có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến Sự hài lòng, bao gồm: Nhận thức về tính hữu ích và dễ sử dụng, Trải nghiệm giảng dạy số và Hỗ trợ kỹ thuật. Tuy nhiên, yếu tố Chất lượng hệ thống học tập số và Chất lượng nội dung số không cho thấy tác động có ý nghĩa thống kê. Kết quả này hàm ý rằng, để nâng cao sự hài lòng, Nhà trường cần ưu tiên cải thiện trải nghiệm của người dùng và chất lượng tương tác giảng dạy trong môi trường số, chứ không chỉ tập trung đầu tư vào hạ tầng công nghệ.

Từ khóa: Chuyển đổi số, sự hài lòng, sinh viên

Summary

The study aims to identify and measure the factors of the digital transformation process that affect student satisfaction at the University of Economics, Hue University. The findings reveal that factors with a positive and statistically significant impact on satisfaction include perceived usefulness and ease of use, digital teaching experience, and technical support. However, the quality of the digital learning system and digital content did not show a statistically significant effect. These results imply that to enhance student satisfaction, the university should prioritize improving user experience and the quality of digital teaching interactions rather than focusing solely on technological infrastructure investment.

Keywords: Digital transformation, satisfaction, students

GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, chuyển đổi số trở thành một xu hướng tất yếu và là ưu tiên chiến lược trong lĩnh vực giáo dục đại học trên toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Việc tích hợp các công nghệ như dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và điện toán đám mây (Cloud computing) không chỉ nhằm mục tiêu đổi mới phương pháp giảng dạy, học tập, mà còn để tối ưu hóa vận hành và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các cơ sở đào tạo.

Tại Việt Nam, mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về chuyển đổi số trong giáo dục, song các nghiên cứu phần lớn tập trung vào các khía cạnh như: năng lực công nghệ của giảng viên, mức độ sẵn sàng của hạ tầng kỹ thuật hoặc các yếu tố chấp nhận công nghệ. Có rất ít nghiên cứu thực hiện việc đo lường định lượng mối quan hệ trực tiếp giữa các yếu tố cấu thành của chuyển đổi số và sự hài lòng tổng thể của sinh viên, đặc biệt là trong bối cảnh các trường đại học công lập tại khu vực miền Trung.

Vì vậy, nghiên cứu này được thực hiện nhằm kiểm định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố chuyển đổi số đến sự hài lòng của sinh viên tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế. Kết quả nghiên cứu được kỳ vọng sẽ cung cấp những bằng chứng thực nghiệm giá trị, từ đó đề xuất các hàm ý quản trị giúp Nhà trường tối ưu hóa chiến lược chuyển đổi số, tập trung vào những yếu tố thực sự nâng cao trải nghiệm và sự hài lòng của người học.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Sự hài lòng của sinh viên trong bối cảnh chuyển đổi số là một cấu trúc đa chiều, đã được nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước khám phá. Các nghiên cứu của Oliver (1980); Cecilia ka Yuk Chan và Wenjie Hu (2023) đã khẳng định vai trò nền tảng của chất lượng hệ thống học tập số, nhấn mạnh tầm quan trọng của cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin ổn định và dễ tiếp cận. Chất lượng nội dung số, bao gồm: tính cập nhật và giá trị cảm nhận của học liệu, cũng được xác định là yếu tố then chốt. Về phương diện sư phạm, trải nghiệm giảng dạy số, đặc biệt là năng lực tương tác và sự chuẩn bị của giảng viên trong môi trường trực tuyến, có ảnh hưởng quyết định đến sự hài lòng. Ngoài ra, vai trò của hỗ trợ kỹ thuật kịp thời và nhận thức về tính hữu ích, dễ sử dụng của công nghệ cũng được chứng minh là các biến trung gian quan trọng, tác động mạnh mẽ đến trải nghiệm người học.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Trần Thị Bích Ngọc (2024) và Lê Thị Lan Anh (2017) đã chỉ ra rằng tính ổn định và thân thiện của hệ thống công nghệ là yếu tố cốt lõi. Năng lực sư phạm số và khả năng tương tác trực tuyến của giảng viên cũng được khẳng định có ảnh hưởng tích cực đến sự hài lòng. Đặc biệt, các nghiên cứu áp dụng Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) đã nhấn mạnh nhận thức về tính hữu ích và dễ sử dụng là 2 yếu tố có tác động mạnh mẽ và ý nghĩa thống kê rõ rệt nhất đến sự hài lòng của sinh viên.

Nghiên cứu sử dụng 3 lý thuyết nền tảng: Mô hình chất lượng dịch vụ (SERVQUAL) để đánh giá trải nghiệm dịch vụ số; Mô hình TAM để lý giải các yếu tố nhận thức của người dùng và Lý thuyết kỳ vọng - xác nhận (ECT) để giải thích quá trình hình thành sự hài lòng. Sự kết hợp này cho phép xem xét vấn đề một cách toàn diện, từ chất lượng dịch vụ công nghệ, yếu tố con người trong giảng dạy, cho đến cảm nhận cá nhân của sinh viên.

Mô hình nghiên cứu

Trên cơ sở các nghiên cứu đi trước và các lý thuyết nền tảng, nhóm tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu các yếu tố tác động của chuyển đổi số đến sự hài lòng của sinh viên tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế như Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Nhóm tác giả đề xuất

Từ mô hình nghiên cứu đề xuất, các giả thuyết được đưa ra như sau:

H1: Chất lượng hệ thống học tập số ảnh hưởng tích cực đến Sự hài lòng của sinh viên.

H2: Chất lượng nội dung số ảnh hưởng tích cực đến Sự hài lòng của sinh viên.

H3: Trải nghiệm giảng dạy số ảnh hưởng tích cực đến Sự hài lòng của sinh viên

H4: Hỗ trợ kỹ thuật ảnh hưởng tích cực đến Sự hài lòng của sinh viên

H5: Nhận thức về tính hữu ích và dễ sử dụng ảnh hưởng tích cực đến Sự hài lòng của sinh viên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng, với dữ liệu khảo sát được thu thập bằng bảng hỏi có cấu trúc sẵn. Các thang đo được kế thừa và hiệu chỉnh từ các công trình nghiên cứu trước đây để phù hợp với bối cảnh cụ thể của nghiên cứu. Tất cả các biến quan sát được đo lường bằng thang đo Likert 5 mức độ, từ 1 - Hoàn toàn không đồng ý đến 5 - Hoàn toàn đồng ý.

Đối tượng khảo sát được giới hạn ở sinh viên năm thứ hai (K58) và năm thứ ba (K57) của Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế, là những khóa đang học tập trung và có mức độ tiếp cận thường xuyên nhất với các hoạt động chuyển đổi số của nhà trường. Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện với kích thước mẫu tối thiểu là 155 (Hair và cộng sự, 2014). Nhóm tác giả đã tiến hành khảo sát thông qua cả hình thức trực tiếp và trực tuyến (Google Forms). Sau khi sàng lọc, tổng cộng có 214 phiếu khảo sát hợp lệ được đưa vào phân tích. Thời gian nghiên cứu từ ngày 1/7-1/8/2025 (Nghiên cứu sử dụng cách viết số thập phân theo chuẩn quốc tế).

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả kiểm định Cronbach’s Alpha

Kết quả kiểm định độ tin cậy cho thấy, tất cả các thang đo đều có hệ số Cronbach’s Alpha > 0.8, trong đó cao nhất là thang đo Trải nghiệm giảng dạy số (GDS) với α = 0.919 và thấp nhất là Hỗ trợ kỹ thuật (HTKT) với α = 0.820. Các hệ số tương quan biến - tổng của tất cả các biến quan sát đều > 0.3, khẳng định các thang đo có độ tin cậy và tính nhất quán nội tại cao (Bảng 1).

Bảng 1: Kết quả Cronbach’s Alpha

Nguồn: Tính toán của nhóm tác giả

Phân tích nhân tố khám phá (EFA)

Phân tích EFA cho thấy, hệ số KMO = 0.953 (> 0.5) và kiểm định Bartlett có Sig. = 0.000 (< 0.05), xác nhận dữ liệu hoàn toàn phù hợp để phân tích nhân tố (Bảng 2).

Bảng 2: Kiểm định KMO và Bartlett

Nguồn: Tính toán của nhóm tác giả

Sau khi loại 1 biến quan sát (NDS4) không đạt hệ số tải yêu cầu (< 0.5), kết quả EFA cuối cùng đã rút ra được 5 nhân tố chính từ 26 biến quan sát. Năm nhân tố này giải thích được 65.597% tổng phương sai, cho thấy các thang đo có giá trị hội tụ và phân biệt tốt (Bảng 3).

Bảng 3: Phân tích EFA

Nguồn: Tính toán của nhóm tác giả

Kết quả phân tích kiểm định Pearson (Bảng 4) cho thấy, giá trị Sig. (2-tailed) của các nhân tố đều có mức ý nghĩa α = 0.00 < 0.05, cho thấy sự tương quan có ý nghĩa giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc.

Bảng 4: Kiểm định tương quan Pearson

Nguồn: Tính toán của nhóm tác giả

Phân tích hồi quy và kiểm định giả thuyết

Kết quả phân tích hồi quy (Bảng 5) cho thấy mô hình phù hợp với dữ liệu thực tế, với hệ số R² hiệu chỉnh = 0.795, cho thấy 79.5% sự biến thiên của biến Sự hài lòng được giải thích bởi các biến độc lập trong mô hình. Giá trị Durbin-Watson = 2.271 cho thấy không có hiện tượng tự tương quan và các hệ số VIF đều < 10 chứng tỏ mô hình không có vấn đề đa cộng tuyến.

Bảng 5: Kết quả phân tích hồi quy

Nguồn: Tính toán của nhóm tác giả

Kết quả hồi quy chỉ ra 3 trong 5 yếu tố có tác động tích cực và ý nghĩa thống kê (Sig. < 0.05) đến Sự hài lòng. Do đó, các giả thuyết H3, H4, và H5 được chấp nhận. Ngược lại, 2 yếu tố Chất lượng hệ thống học tập số (HTS) và Chất lượng nội dung số (NDS) không có ý nghĩa thống kê, dẫn đến việc bác bỏ giả thuyết H1 và H2.

Bảng 6: Các chỉ số chuẩn hoá các nhân tố của chuyển đổi số ảnh hưởng đến mức độ hài lòng

Nguồn: Tính toán của nhóm tác giả

Kết quả nghiên cứu cung cấp những góc nhìn sâu sắc về các yếu tố thực sự thúc đẩy Sự hài lòng của sinh viên trong môi trường số hóa tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế. Cụ thể, yếu tố Nhận thức về tính hữu ích và dễ sử dụng (DSD) có tác động mạnh nhất (β = 0.520). Kết quả này hoàn toàn phù hợp với mô hình TAM, khẳng định rằng sinh viên sẽ chỉ hài lòng khi họ nhận thấy các nền tảng số thực sự mang lại lợi ích thiết thực cho việc học như: tiết kiệm thời gian, tạo điều kiện tiếp cận tài liệu linh hoạt và có giao diện thân thiện, dễ thao tác. Tiếp theo, yếu tố Hỗ trợ kỹ thuật (HTKT) có ý nghĩa đến Sự hài lòng với β = 0.170. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì một hệ thống hỗ trợ kỹ thuật hiệu quả, từ việc đảm bảo đường truyền ổn định đến xử lý sự cố phần mềm kịp thời. Ngoài ra, Trải nghiệm giảng dạy số (GDS) cũng là một yếu tố quan trọng (β = 0.202), cho thấy sự hài lòng không chỉ đến từ công nghệ mà còn từ yếu tố con người.

Một phát hiện thú vị là sự tác động không có ý nghĩa thống kê của 2 yếu tố Chất lượng hệ thống học tập số (HTS) và Chất lượng nội dung số (NDS). Điều này không có nghĩa là chúng không quan trọng, mà hàm ý rằng kỳ vọng của sinh viên đã thay đổi. Hạ tầng kỹ thuật có thể đã đạt đến một ngưỡng mà người học xem đó là một yếu tố nền tảng bắt buộc, chứ không còn là nhân tố tạo ra sự khác biệt vượt trội trong cảm nhận về sự hài lòng. Tương tự, nội dung số hiện tại có thể chỉ dừng lại ở việc “số hóa” tài liệu truyền thống mà thiếu sự đổi mới về phương pháp trình bày và tính tương tác, do đó chưa đủ để tạo ra tác động nổi bật đến sự hài lòng của sinh viên.

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ

Kết quả nghiên cứu khẳng định, sự hài lòng của sinh viên trong bối cảnh số hóa không phụ thuộc chủ yếu vào các yếu tố hạ tầng công nghệ, mà được quyết định bởi chất lượng trải nghiệm của người học. Từ đó, nghiên cứu đề xuất một số hàm ý quản trị nhằm giúp Nhà trường tối ưu hóa chiến lược chuyển đổi số, tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực có tác động lớn nhất đến sự hài lòng của sinh viên như sau:

Về Nhận thức hữu ích và dễ sử dụng: Nhà trường cần ưu tiên phát triển các nền tảng số theo hướng lấy người học làm trung tâm. Cần chuẩn hóa và tích hợp các kênh thông tin, dịch vụ hỗ trợ như: Sổ tay sinh viên, quy chế, đăng ký học phần, thanh toán học phí vào một cổng thông tin duy nhất để tăng tính tiện lợi cho người dùng.

Về Trải nghiệm giảng dạy số: Để nâng cao chất lượng giảng dạy trong môi trường số, Nhà trường cần tổ chức các khóa tập huấn thường xuyên nhằm nâng cao năng lực số cho giảng viên. Nội dung cần tập trung vào kỹ năng sử dụng hiệu quả các công cụ tương tác như: lớp học ảo, quiz trực tuyến; phương pháp thiết kế bài giảng số sinh động với video hay ứng dụng AI; kỹ năng phản hồi, tương tác với sinh viên qua các nền tảng trực tuyến.

Về Hỗ trợ kỹ thuật: Nhằm đảm bảo trải nghiệm học tập không bị gián đoạn, cần xây dựng một cơ chế hỗ trợ kỹ thuật tập trung, chuyên nghiệp và phản hồi nhanh. Nhà trường có thể thành lập một đội hỗ trợ kỹ thuật chuyên trách bao gồm cả những sinh viên am hiểu công nghệ để giúp đỡ bạn học và giảng viên một cách nhanh chóng, đồng thời cung cấp các kênh hỗ trợ đa dạng (hotline, chatbot, email) và tài liệu hướng dẫn trực quan, dễ hiểu.

Tài liệu tham khảo:

1. Cecilia ka Yuk Chan & Wenjie Hu(2023). Student’s voices on generative AI: perception, benefits, and chanllenges in higher education, International Journal of Educational Technology in Higher Education, 20(1), DOI:10.1186/s41239-023-00411-8.

2. Hair và cộng sự (2014), Multivariate Data Analysis, Pearson, New Jersey.

3. Lê Thị Lan Anh (2017). Chất lượng nội dung số trong giáo dục trực tuyến tại Việt Nam: Những yếu tố quyết định, Tạp chí Khoa học Giáo dục, 14(3), 112-125.

4. Oliver, R.L. (1980). A Cognitive Model of the Antecedents and Consequences of Satisfaction Decisions, Journal of Marketing Research, 17, 460-469.

5. Trần Thị Bích Ngọc (2024). Giải pháp ứng dụng mô hình học tập kết hợp trong giáo dục đại học ở Việt Nam, Tạp chí Công Thương, số 7 tháng 4/2024.

Email: bachtuyet@lhu.edu.vn

Phạm Mai Bảo Ngọc

Email: baongoc67605@gmail.com

Phan Thị Bích Ngọc

Email: ngocbich19320@gmail.com

Khoa Tài chính - Kế toán, trường Đại học Lạc Hồng, Biên Hòa, Đồng Nai

Tóm tắt

Nghiên cứu này tập trung phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến Quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại tỉnh Tây Ninh. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ 174 doanh nghiệp đang sử dụng dịch vụ kế toán thuê ngoài và được xử lý thông qua phân tích nhân tố khám phá (EFA) và hồi quy bội. Mô hình nghiên cứu đề xuất gồm 6 nhân tố chính: Thương hiệu, Chất lượng dịch vụ, Trình độ chuyên môn, Giá phí, Sự giới thiệu và Lợi ích chuyên môn. Kết quả cho thấy cả 6 nhân tố đều có tác động tích cực; trong đó, Giá phí, Thương hiệu, Chất lượng dịch vụ và Trình độ chuyên môn là những yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất. Trên cơ sở đó, nghiên cứu khuyến nghị các đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán cần nâng cao chất lượng, uy tín thương hiệu và chính sách giá hợp lý, đồng thời chính quyền địa phương cần tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trong việc lựa chọn và sử dụng dịch vụ kế toán hiệu quả.

Từ khóa: Sự lựa chọn dịch vụ kế toán, dịch vụ thuê ngoài, Tây Ninh, hồi quy bội, EFA

Summary

This study focuses on analyzing the factors influencing the decision to choose accounting services among small and medium-sized enterprises in Tay Ninh province. Research data were collected from 174 enterprises currently using outsourced accounting services and processed using exploratory factor analysis (EFA) and multiple regression analysis. The proposed research model includes six main factors: Brand, Service Quality, Professional Competence, Price, Recommendation, and Professional Benefits. The results indicate that all six factors have a positive impact, with Price, Brand, Service Quality, and Professional Competence exerting the strongest influence. Based on these findings, the study recommends that accounting service providers improve service quality, brand reputation, and pricing policies, while local authorities should enhance support for small and medium-sized enterprises in selecting and effectively utilizing accounting services.

Keywords: Accounting service selection, outsourcing services, Tay Ninh, multiple regression, EFA

GIỚI THIỆU

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) được xem là trụ cột của nền kinh tế Việt Nam, chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp và có đóng góp quan trọng vào GDP, ngân sách nhà nước cũng như tạo việc làm cho xã hội. Tuy nhiên, do hạn chế về vốn, nguồn nhân lực và đặc biệt là trong công tác kế toán - tài chính, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc minh bạch thông tin, tuân thủ các quy định pháp luật và tiếp cận nguồn vốn. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, dịch vụ kế toán thuê ngoài (DVKT) được xem như một giải pháp hiệu quả giúp DNNVV tiết kiệm chi phí, đảm bảo tính minh bạch và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính.

Xuất phát từ thực tiễn đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích và xác định các nhân tố tác động đến Quyết định lựa chọn DVKT của doanh nghiệp, gồm các nhân tố: Thương hiệu, Chất lượng dịch vụ, Trình độ chuyên môn, Giá phí, Sự giới thiệu và Lợi ích chuyên môn. Nghiên cứu không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn mang lại giá trị thực tiễn góp phần hỗ trợ DNNVV lựa chọn dịch vụ phù hợp và giúp các đơn vị cung cấp hoàn thiện hơn về chất lượng cũng như năng lực cạnh tranh.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Nhiều nghiên cứu quốc tế và trong nước đã phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV (SMEs). Tại Brazil, Azzari và cộng sự (2021) xác định 6 yếu tố cốt lõi của chất lượng dịch vụ kế toán gồm: tư vấn, năng lực, kỹ năng, giao tiếp, cải tiến công nghệ và độ tin cậy. Nghiên cứu tại Lebanon của Mahboub (2021) nhấn mạnh đặc điểm tài sản, hành vi các bên liên quan, mức độ cạnh tranh và năng lực kế toán ảnh hưởng đến quyết định thuê ngoài dịch vụ. Tại Thái Lan, Upradit (2020) tập trung vào 4 khía cạnh: tài chính, khách hàng, học tập - phát triển và quy trình nội bộ.

Ở Việt Nam, các nghiên cứu tại Phú Yên (Phạm Ngọc Toàn & Nguyễn Thành Long, 2022), Hà Nội (Nguyễn Đào Tùng & Đỗ Văn Trường, 2022) và Cần Thơ (Đinh Công Hiến và cộng sự, 2023) đều xác định các yếu tố như trình độ chuyên môn, uy tín, lợi ích cảm nhận, chi phí dịch vụ, sự giới thiệu và khả năng đáp ứng tác động đến quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán. Năm 2024, Nguyễn Như Hoàng và cộng sự mở rộng nghiên cứu tại Nghệ An, phân tích các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất khuyến nghị nâng cao chất lượng, uy tín và hiệu quả dịch vụ. Do đó, đề tài hiện tại không chỉ có ý nghĩa thực tiễn mà còn góp phần lấp đầy khoảng trống nghiên cứu về lựa chọn dịch vụ kế toán của DNNVV tại Tây Ninh.

Mô hình và giả thuyết

Dựa vào các nghiên cứu trước đây và một số lý thuyết nền, tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV trên địa bàn tỉnh Tây Ninh như Hình.

Hình 1: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Đề xuất của nhóm tác giả

Trên cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu đề xuất, các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại tỉnh Tây Ninh được phân tích và đề xuất các giả thuyết như sau:

Thương hiệu: Thương hiệu đóng vai trò như “cam kết ngầm” về chất lượng, sự chuyên nghiệp và uy tín của đơn vị cung cấp dịch vụ. Một thương hiệu mạnh không chỉ giúp tạo dựng niềm tin cho khách hàng mà còn góp phần hình thành lợi thế cạnh tranh dài hạn, giúp doanh nghiệp dịch vụ kế toán duy trì vị thế trên thị trường. Từ đó, giả thuyết được đề xuất như sau:

H1: Thương hiệu có tác động cùng chiều với Quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại tỉnh Tây Ninh.

Chất lượng dịch vụ: Chất lượng dịch vụ là một trong những yếu tố có ảnh hưởng mạnh mẽ đến quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán. Một dịch vụ kế toán được đánh giá cao không chỉ ở sự chính xác và minh bạch của báo cáo tài chính, mà còn ở khả năng hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả quản trị tài chính. Từ đó, giả thuyết được đề xuất như sau:

H2: Chất lượng dịch vụ có tác động cùng chiều với quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại tỉnh Tây Ninh.

Trình độ chuyên môn: Trình độ chuyên môn của đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán được xem là một trong những yếu tố cốt lõi vì để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường, các công ty dịch vụ kế toán cần chú trọng đầu tư vào việc nâng cao trình độ nhân sự. Từ đó, giả thuyết được đề xuất như sau:

H3: Trình độ chuyên môn có tác động cùng chiều với quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại tỉnh Tây Ninh.

Giá phí: Giá phí không chỉ đơn thuần phản ánh yếu tố kinh tế của dịch vụ mà còn mang tính chiến lược trong hoạt động định vị thị trường. Việc thiết lập cơ cấu giá phù hợp với quy mô, loại hình và nhu cầu của từng nhóm khách hàng là điều kiện cần thiết để các công ty dịch vụ kế toán duy trì tính cạnh tranh và đáp ứng được kỳ vọng của thị trường. Từ đó, giả thuyết được đề xuất như sau:

H4: Giá phí có tác động cùng chiều với quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại tỉnh Tây Ninh.

Sự giới thiệu và Lợi ích chuyên môn: Do đặc điểm là mỗi địa phương có khác nhau, nhu cầu khác nhau nên ảnh hưởng có khác nhau tới sự đưa ra quyết định của doanh nghiệp. Hai nhân tố sự giới thiệu và lợi ích chuyên môn không tác động cùng chiều đến quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại Tây Ninh, phản ánh rằng các doanh nghiệp có thể ưu tiên uy tín và mối quan hệ hơn là giá trị chuyên môn, tùy theo đặc thù nhu cầu, quy mô, ngành nghề và chiến lược quản trị. Từ đó, giả thuyết được đề xuất như sau:

H5; H6: Sự giới thiệu và lợi ích chuyên môn có tác động ngược chiều với quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại tỉnh Tây Ninh.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đối tượng khảo sát là DNNVV đang áp dụng dịch vụ kế toán tại tỉnh Tây Ninh. Nghiên cứu được thực hiện theo phương pháp định lượng, sử dụng khảo sát bằng bảng câu hỏi để thu thập dữ liệu. Theo Hair et al. (2006), số lượng mẫu tối thiểu để thực hiện EFA là 50, trong khi mức khuyến nghị để đảm bảo độ tin cậy cao hơn là từ 100 mẫu trở lên. Đồng thời, tỷ lệ quan sát trên biến đo lường nên đạt ít nhất 5:1, nghĩa là mỗi biến cần tối thiểu 5 quan sát. Với 34 biến quan sát, kích thước mẫu tối thiểu cần thiết là 34 × 5 = 170. Ngoài ra, theo công thức N = 8 * P + 50 (Nguyễn Đình Thọ, 2014) với 6 biến độc lập, cỡ mẫu tối thiểu là 98. Nghiên cứu này khảo sát 200 DNNVV tại tỉnh Tây Ninh thu được 174 khảo sát hợp lệ và 26 khảo sát không hợp lệ.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kiểm định Cronbach’s Alpha

Để kiểm định sự tin cậy của các nhân tố, ta sử dụng Cronbach’s Alpha để đánh giá sự tin cậy tổng hợp của nhân tố. Tiêu chuẩn đánh giá của một thang đo là hệ số Cronbach’s Alpha tối thiểu là 0,6 và các biến quan sát trong thang đo cần đạt hệ số tương quan biến - tổng lớn hơn 0,3 để chứng minh rằng chúng có mối liên hệ chặt chẽ với tổng thể thang đo.

Bảng 1: Kết quả kiểm tra độ tin cậy của thang đo thang đo

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của nhóm tác giả

Phân tích nhân tố khám phá

Kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA) đối với 8 biến độc lập cho thấy kiểm định Bartlett có giá trị Sig = 0,000 (< 0,05), chứng tỏ các biến quan sát có mối tương quan đủ mạnh để tiến hành phân tích EFA. Hệ số KMO đạt 0,816 (> 0,5), xác nhận tính phù hợp của dữ liệu và mức độ liên hệ giữa các biến quan sát đáp ứng yêu cầu. Phân tích EFA rút trích được 8 nhân tố với Eigenvalue > 1, giải thích 78,126% tổng phương sai, vượt ngưỡng 50%, cho thấy mô hình có khả năng giải thích tốt. Kết quả này khẳng định dữ liệu nghiên cứu đáp ứng điều kiện để kiểm định các giả thuyết đề xuất.

Bảng 2: Phân tích nhân tố khám phá biến độc lập

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của nhóm tác giả

Bảng 3 cho thấy kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA) đối với biến phụ thuộc. Kiểm định Bartlett cho giá trị Sig = 0,000 (< 0,05), xác nhận các biến quan sát có tương quan và đủ điều kiện để tiến hành EFA. Hệ số KMO = 0,753 (> 0,5) chứng tỏ dữ liệu phù hợp cho phân tích nhân tố. Kết quả EFA rút trích được 01 nhân tố duy nhất với Eigenvalue > 1, giải thích 59,720% tổng phương sai (vượt ngưỡng 50%), thể hiện khả năng giải thích cao của thang đo biến phụ thuộc.

Bảng 3: EFA của biến phụ thuộc

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của nhóm tác giả

Kết quả hồi quy bội

Kết quả hồi quy cho thấy biến TH có β = 0,314 và có ý nghĩa thống kê cao (Sig. = 0,000), nghĩa là giả thuyết H1 được chấp nhận. Mức độ ảnh hưởng của TH cao thứ hai, điều này cho thấy Thương hiệu có ảnh hưởng tích cực và đáng kể đến Quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán. Điều này phản ánh rằng, trong bối cảnh thị trường dịch vụ kế toán ngày càng cạnh tranh, uy tín và hình ảnh thương hiệu đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng niềm tin và sự an tâm cho khách hàng. Các doanh nghiệp có thương hiệu mạnh, được nhiều khách hàng biết đến và đánh giá cao thường dễ dàng thu hút khách hàng mới, đồng thời duy trì được mối quan hệ hợp tác lâu dài với khách hàng hiện hữu.

Biến CL có β = 0,309 và có ý nghĩa thống kê cao (Sig. = 0,000), nghĩa là giả thuyết H2 được chấp nhận. Mức độ ảnh hưởng của CL cao thứ ba, chứng tỏ Chất lượng dịch vụ là một trong những yếu tố mang tính quyết định, đòi hỏi các đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán cần không ngừng nâng cao và hoàn thiện chất lượng phục vụ.

Biến TD có β = 0,133 và có ý nghĩa thống kê cao (Sig. = 0,010), nghĩa là giả thuyết H3 được chấp nhận. Mức độ ảnh hưởng của TD cao thứ tư, điều này khẳng định rằng chất lượng chuyên môn là yếu tố cốt lõi góp phần quyết định chất lượng và uy tín của dịch vụ kế toán. Các doanh nghiệp khách hàng có xu hướng ưu tiên lựa chọn những đơn vị cung cấp dịch vụ sở hữu đội ngũ kế toán viên được đào tạo bài bản, am hiểu sâu về quy định pháp luật, đồng thời có khả năng phân tích và xử lý tình huống nghiệp vụ một cách chính xác, linh hoạt và chuyên nghiệp.

Biến GP có β = 0,356 và có ý nghĩa thống kê cao (Sig. = 0,000), nghĩa là giả thuyết H4 được chấp nhận. Mức độ ảnh hưởng của GP là cao nhất, có thể nhận định rằng mức phí dịch vụ kế toán giữ vai trò quan trọng trong việc thu hút và duy trì khách hàng là các DNNVV. Do đó, các tổ chức cung cấp dịch vụ kế toán cần xây dựng chính sách giá linh hoạt, có tính cạnh tranh và phù hợp với khả năng chi trả của nhóm khách hàng mục tiêu, nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tế của thị trường.

Kết quả hồi quy cho thấy biến SGT và LI có β lần lượt là 0.031; -0.030 và có ý nghĩa thống kê cao với Sig. lần lượt là 0.445; 0.460 nghĩa là giả thuyết H5; H6 không được chấp nhận.

Bảng 4: Kết quả hồi quy bội

Biến phụ thuộc: QD

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của nhóm tác giả

Các kiểm định về giả định của mô hình hồi quy bội (Hình 2) cho thấy kết quả như sau: Trước tiên, kiểm tra đa cộng tuyến chỉ ra rằng tất cả các biến độc lập đều có VIF < 10, khẳng định không tồn tại đa cộng tuyến nghiêm trọng và mô hình có độ tin cậy cao. Tiếp theo, biểu đồ Histogram của phần dư chuẩn hóa cho thấy trung bình phần dư gần bằng 0, độ lệch chuẩn xấp xỉ 1, đồng thời các cột phân bố theo dạng hình chuông, xác nhận giả định phân phối chuẩn. Biểu đồ Normal P-P Plot thể hiện các điểm dữ liệu gần như bám sát đường chéo, củng cố thêm giả định phân phối chuẩn của phần dư. Cuối cùng, biểu đồ Scatter Plot minh họa phần dư phân bố ngẫu nhiên xung quanh trục hoành tại 0, chứng tỏ giả định tuyến tính của mô hình được đáp ứng.

Hình 2: Kiểm định phân phối chuẩn và tuyến tính của phần dư -Histogram, Normal P-P Plot và Scatter Plot

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của nhóm tác giả

KẾT LUẬN

Nghiên cứu xác định 6 yếu tố ảnh hưởng đến Quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của các DNNVV tại Tây Ninh, bao gồm: Giá phí, Thương hiệu, Chất lượng dịch vụ, Trình độ chuyên môn, Sự giới thiệu và Lợi ích chuyên môn. Tuy nhiên, kết quả khảo sát và phân tích dữ liệu cho thấy chỉ có 4 yếu tố có tác động mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê đối với Quyết định lựa chọn dịch vụ kế toán của doanh nghiệp. Trên cơ sở nghiên cứu, các DNNVV có thể xác định được những tiêu chí quan trọng nhất khi lựa chọn dịch vụ kế toán phù hợp với nhu cầu thực tế, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài chính và đảm bảo tuân thủ pháp luật. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng là cơ sở tham khảo hữu ích cho các đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán trong việc điều chỉnh chiến lược kinh doanh, cải thiện chất lượng dịch vụ và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của khách hàng doanh nghiệp.

Tài liệu tham khảo:

1. Azzari, V., Mainardes, E. W., Beiruth, A. X. and Costa, F. M. (2021). The dimensions of accounting service quality. SN Business & Economics. 1(105).

2. Đinh Công Hiến và cộng sự (2023) - được trích (nghiên cứu tại Cần Thơ).

3. Hair, J. F. et al. (2006) - được trích trong phần “Phương pháp và cỡ mẫu nghiên cứu” (tham chiếu kích thước mẫu EFA).

4. Lê Thị Khánh Quỳnh & Trương Thị Lịch (2022). Chất lượng dịch vụ và thương hiệu trong lựa chọn dịch vụ kế toán. Tạp chí Tài chính - Kế toán.

5. Mahboub, R. (2021) - được trích (nghiên cứu tại Lebanon).

6. Nguyễn Đào Tùng & Đỗ Văn Trường (2022) - được trích trong phần cơ sở lý thuyết (nghiên cứu tại Hà Nội).

7. Nguyễn Đình Thọ (2014) - được trích trong công thức tính cỡ mẫu (N = 8*P + 50).

8. Nguyễn Như Hoàng và cộng sự (2024) - được trích (nghiên cứu tại Nghệ An).

9. Phạm Ngọc Toàn & Nguyễn Thành Long (2022) - được trích trong phần “Cơ sở lý thuyết và khảo lược các nghiên cứu trước đây” (nghiên cứu tại Phú Yên).

10. Upradit, A. (2020). Factors affecting to service quality of accounting firms in Lampang province. Journal of Legal Entity Management and Local Innovation. 245-259.

NCS, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

Tóm tắt

Hệ thống an sinh xã hội không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ, chia sẻ rủi ro mà còn là động lực thúc đẩy tăng trưởng bao trùm, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và củng cố niềm tin xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, sự phát triển nhanh của nền kinh tế thị trường, quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa và những biến động kinh tế - xã hội toàn cầu đã và đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với việc hoàn thiện cơ chế đảm bảo an sinh xã hội. Thực trạng ở nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực nông thôn và làng nghề truyền thống, cho thấy khoảng trống an sinh vẫn còn đáng kể: số lượng lao động phi chính thức lớn, khả năng tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế còn hạn chế, hệ thống trợ giúp xã hội chưa bao phủ đầy đủ, trong khi nguồn lực tài chính và năng lực thực thi chính sách còn phân tán. Bài viết khái quát thực trạng đảm bảo an sinh xã hội cho người lao động trong các làng nghề truyền thống của tỉnh Bắc Ninh (trước khi sắp xếp), từ đó đề xuất một số giải pháp liên quan.

Từ khóa: an sinh xã hội, người lao động, làng nghề truyền thống, tỉnh Bắc Ninh

Summary:

The social security system not only serves as a mechanism for support and risk-sharing but also acts as a driving force for inclusive growth, improving human resource quality, and strengthening social trust. However, in practice, the rapid development of the market economy, the process of industrialization and modernization, and global socio-economic fluctuations have posed new requirements for improving the social security mechanism. The current situation in many localities, particularly in rural areas and traditional craft villages, reveals significant gaps in social protection: a large informal labor force, limited participation in social and health insurance, and insufficient social assistance coverage, while financial resources and policy implementation capacity remain fragmented. This paper outlines the current state of social security provision for workers in traditional craft villages in Bac Ninh province (before restructuring) and proposes several related solutions.

Keywords: Social security, workers, traditional craft villages, Bac Ninh province

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm qua, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và phát triển kinh tế làng nghề, tỉnh Bắc Ninh đã đạt nhiều kết quả tích cực trong việc mở rộng hệ thống an sinh xã hội nhằm bảo vệ quyền lợi cho người lao động (NLĐ). Tuy nhiên, bên cạnh những tiến bộ như tăng tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm xã hội (BHXH) và triển khai trợ giúp xã hội cho các nhóm yếu thế, vẫn còn tồn tại những thách thức đáng kể. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải củng cố, mở rộng và nâng cao chất lượng hệ thống an sinh xã hội theo hướng toàn diện, linh hoạt, đa tầng và lấy NLĐ làm trung tâm.

THỰC TRẠNG ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI CHO NGƯỜI LAO ĐỘNG TẠI TỈNH BẮC NINH

Những kết quả đạt được

Trong những năm qua, công tác đảm bảo an sinh xã hội cho NLĐ trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh đã đạt được một số kết quả tích cực, phản ánh sự quan tâm ngày càng cao của các cấp chính quyền cũng như sự tham gia chủ động của doanh nghiệp và NLĐ.

Về mở rộng diện bao phủ BHXH và BHYT

Trong giai đoạn vừa qua, Bắc Ninh đã đạt được những kết quả rõ nét trong việc mở rộng diện bao phủ chính sách BHXH và BHYT. Theo báo cáo của BHXH tỉnh Bắc Ninh, đến cuối năm 2023, toàn Tỉnh có trên 1,1 triệu người tham gia BHYT, tương ứng với tỷ lệ bao phủ trên 93% dân số, cao hơn mức trung bình của cả nước là 91,1% (BHXH Việt Nam, 2023). Đây là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản, giảm thiểu gánh nặng chi phí y tế ngoài túi cho hộ gia đình, đặc biệt là nhóm lao động có thu nhập trung bình và thấp.

Về BHXH, số người tham gia BHXH bắt buộc đạt hơn 320.000 lao động, chiếm khoảng 45% lực lượng lao động trong độ tuổi. Tỷ lệ này vẫn thấp so với mục tiêu toàn quốc về mở rộng diện bao phủ BHXH, song phản ánh đặc điểm cơ cấu kinh tế - xã hội của Bắc Ninh. Tỉnh có tỷ trọng lớn lao động làm việc trong các khu công nghiệp, vốn dễ dàng tham gia BHXH bắt buộc. Nhưng lực lượng lao động phi chính thức trong làng nghề truyền thống và khu vực hộ kinh doanh cá thể chiếm tỷ lệ đáng kể, dẫn đến “khoảng trống” chính sách cần tiếp tục thu hẹp.

Đáng chú ý, số người tham gia BHXH tự nguyện tăng trưởng nhanh, từ dưới 10.000 người năm 2018 lên trên 25.000 người vào năm 2023. Mức tăng trưởng này gấp hơn 2,5 lần chỉ trong vòng 5 năm, phản ánh 2 xu hướng tích cực: (i) sự cải thiện nhận thức của NLĐ phi chính thức về lợi ích lâu dài của việc tham gia BHXH tự nguyện, đặc biệt trong bối cảnh già hóa dân số nhanh tại Việt Nam; và (ii) hiệu quả của các chương trình truyền thông chính sách, cùng với sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho người tham gia (tối đa 30% mức đóng với hộ nghèo, 25% với hộ cận nghèo theo Nghị định số 134/2015/NĐ-CP và các quy định sửa đổi).

Hình 1: Số người tham gia BHXH tự nguyện tại Bắc Ninh giai đoạn (2018-2023)

Nguồn: Sở Lao động Thương binh Xã hội, nay là Sở Nội vụ Bắc Ninh (2018-2023)

Bắc Ninh có những bước tiến rõ rệt trong mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội so với trung bình cả nước. Kết quả này phản ánh quá trình thay đổi căn bản về nhận thức, hành vi và sự gắn kết của NLĐ với hệ thống an sinh chính thức. Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh từng bước tiến tới mục tiêu “BHXH toàn dân” và “BHYT toàn dân” theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW (2018) của Trung ương.

Hình 2: So sánh tỷ lệ bao phủ BHYT và BHXH bắt buộc năm 2023

Nguồn: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội Bắc Ninh (2023)

Về chính sách trợ giúp xã hội và hỗ trợ đối tượng yếu thế

Trong giai đoạn 2022-2023, tỉnh Bắc Ninh đã triển khai tương đối toàn diện chính sách trợ giúp xã hội và hỗ trợ đối tượng yếu thế. Theo thống kê của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội Bắc Ninh, toàn Tỉnh có khoảng 45.000 đối tượng đang được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng, bao gồm người cao tuổi neo đơn, người khuyết tật, trẻ em mồ côi, và đặc biệt là hàng nghìn người mất sức lao động hoặc thuộc diện nghèo, cận nghèo (UBND tỉnh Bắc Ninh, 2023). Đây là nhóm đối tượng chịu nhiều rủi ro trong thị trường lao động, vốn dễ bị loại trừ khỏi các thiết chế BHXH chính thức. Việc chi trả trợ cấp thường xuyên không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ thu nhập tối thiểu, mà còn tạo ra một “tấm lưới an toàn” giúp họ duy trì điều kiện sống cơ bản, từ đó hạn chế gia tăng bất bình đẳng xã hội.

Đặc biệt, trong bối cảnh khủng hoảng y tế và kinh tế do đại dịch COVID-19, Bắc Ninh là một trong những địa phương có lực lượng lao động tập trung đông trong các khu công nghiệp và làng nghề truyền thống, với hàng trăm nghìn lao động phi chính thức và nhập cư. Theo báo cáo của BHXH Việt Nam, năm 2021-2022, Bắc Ninh đã chi hàng trăm tỷ đồng cho các gói hỗ trợ khẩn cấp theo Nghị quyết số 68/NQ-CP và Quyết định số 23/2021/QĐ-TTg, với hơn 200.000 lượt NLĐ và hộ kinh doanh được thụ hưởng (BHXH Việt Nam, 2022). Riêng nhóm lao động trong khu công nghiệp và làng nghề, hàng chục nghìn người được hỗ trợ bằng các hình thức khác nhau, từ trợ cấp tiền mặt đến giảm trừ chi phí sinh hoạt, qua đó góp phần duy trì sản xuất, ổn định chuỗi cung ứng tại các doanh nghiệp.

Về chính sách ưu đãi và điều kiện phát triển nguồn nhân lực

Trong bức tranh chung về đảm bảo an sinh xã hội, chính sách ưu đãi và phát triển nguồn nhân lực của Bắc Ninh có ý nghĩa then chốt, hướng tới mục tiêu “trao cần câu” thay vì cho con cá”. Cùng với các chính sách BHXH và trợ giúp xã hội, Tỉnh đã coi đào tạo nghề, giải quyết việc làm gắn với an sinh xã hội là công cụ chiến lược nhằm nâng cao năng lực tự bảo vệ của NLĐ trước rủi ro.

Theo báo cáo của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội Bắc Ninh (2024), riêng trong năm 2023, toàn Tỉnh đã giải quyết việc làm mới cho hơn 22.000 lao động, trong đó có trên 1.500 lao động thuộc các làng nghề truyền thống. Con số này tuy chiếm tỷ trọng nhỏ (khoảng 6,8%) trong tổng số lao động được giải quyết việc làm, nhưng lại có ý nghĩa đặc biệt, bởi lực lượng lao động trong làng nghề phần lớn thuộc khu vực phi chính thức, thường ít được tiếp cận với các thiết chế an sinh xã hội chính thức như BHXH, BHYT. Việc tạo thêm việc làm bền vững cho nhóm này không chỉ giúp ổn định thu nhập, mà còn từng bước nâng cao năng lực “tự an sinh” - tức khả năng chủ động duy trì và tái sản xuất sức lao động thông qua việc làm và thu nhập ổn định, giảm sự phụ thuộc vào trợ cấp ngắn hạn.

Về huy động nguồn lực tài chính cho an sinh xã hội

Bắc Ninh đã ưu tiên đáng kể đối với lĩnh vực này trong cấu trúc chi ngân sách công. Theo báo cáo của Bộ Tài chính (2023), chi ngân sách địa phương dành cho an sinh xã hội tại Bắc Ninh chiếm khoảng 28-30% tổng chi thường xuyên hằng năm, cao hơn mức bình quân cả nước khoảng 26%. Đây không chỉ là con số phản ánh năng lực tài chính của một tỉnh có thu ngân sách thuộc nhóm cao (năm 2023, tổng thu ngân sách Bắc Ninh đạt trên 35.000 tỷ đồng, đứng trong nhóm 10 địa phương dẫn đầu cả nước, mà còn thể hiện rõ quyết tâm chính trị trong việc xây dựng “tấm lưới an toàn” cho người dân và NLĐ.

Xét về cơ cấu, chi ngân sách cho an sinh xã hội ở Bắc Ninh tập trung vào 3 mảng chủ yếu: (i) bảo trợ xã hội thường xuyên cho khoảng 45.000 đối tượng yếu thế; (ii) y tế và BHYT, với tỷ lệ bao phủ đạt trên 93% dân số; và (iii) hỗ trợ trực tiếp cho lao động nghèo, cận nghèo, cũng như các gói ứng phó khẩn cấp trong bối cảnh COVID-19. Cách phân bổ này cho thấy sự cân đối hợp lý giữa giải pháp “ngắn hạn” (trợ cấp, cứu trợ khẩn cấp) và “dài hạn” (y tế, bảo hiểm, phát triển nguồn nhân lực); đồng thời phù hợp với định hướng mà ILO (2019) khuyến nghị: nguồn lực tài chính cho an sinh xã hội cần bảo đảm tính bao trùm, ổn định và bền vững.

Việc Bắc Ninh ưu tiên chi ngân sách cho an sinh xã hội cao hơn mức bình quân cả nước có thể lý giải bởi đặc thù địa phương: (i) dân số nhập cư lớn trong các khu công nghiệp (hơn 30% lực lượng lao động địa phương là lao động nhập cư); (ii) tồn tại hàng chục làng nghề truyền thống với lực lượng lao động phi chính thức quy mô lớn; và (iii) tốc độ đô thị hóa nhanh kéo theo bất bình đẳng xã hội tiềm ẩn. Do đó, việc dành tỷ trọng ngân sách cao cho an sinh xã hội không chỉ nhằm bảo đảm phúc lợi xã hội, mà còn góp phần ổn định thị trường lao động, duy trì trật tự xã hội và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

Về nâng cao nhận thức xã hội và vai trò của các chủ thể tham gia

Có thể coi đây là “trụ cột mềm” của hệ thống an sinh xã hội. Trong những năm gần đây, Bắc Ninh đã triển khai nhiều hình thức đa dạng để nâng cao nhận thức, bao gồm: tuyên truyền tại cơ sở, tổ chức đối thoại chính sách giữa NLĐ và doanh nghiệp, cùng với các hội nghị NLĐ định kỳ tại khu công nghiệp. Các hoạt động này không chỉ giúp NLĐ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia BHXH, BHYT, mà còn tạo ra “không gian đối thoại xã hội” - yếu tố mà ILO coi là nền tảng cho quan hệ lao động bền vững (ILO, 2019).

Kết quả đã được thể hiện rõ rệt qua sự thay đổi hành vi: tỷ lệ lao động trực tiếp yêu cầu ký hợp đồng lao động, cũng như tự nguyện tham gia BHXH, BHYT trong các khu công nghiệp, đã gia tăng qua từng năm. Đây là minh chứng cho thấy, bên cạnh chính sách, sự thay đổi về nhận thức xã hội đóng vai trò quyết định trong việc mở rộng diện bao phủ an sinh.

Hạn chế

Mặc dù hệ thống chính sách an sinh xã hội của tỉnh Bắc Ninh đã có bước tiến quan trọng trong việc mở rộng bao phủ và hỗ trợ nhóm lao động yếu thế, song khi xét riêng đối với lao động trong các làng nghề truyền thống, vẫn tồn tại nhiều hạn chế cả về phạm vi, chất lượng và mức độ bền vững.

Tỷ lệ tham gia BHXH, BHYT còn thấp

Theo số liệu của BHXH Việt Nam (2023), tỷ lệ lao động tham gia BHXH tự nguyện trong các làng nghề của Bắc Ninh chỉ dưới 10%, thấp hơn nhiều so với mức bình quân cả nước là 13,6% (BHXH Việt Nam, 2023). Trong khi đó, việc tham gia BHYT chủ yếu vẫn dừng lại ở hình thức hộ gia đình, ít gắn với quan hệ lao động chính thức.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này bắt nguồn từ đặc thù phi chính thức của thị trường lao động trong làng nghề. Phần lớn lao động làm việc theo hộ gia đình hoặc các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, không ký hợp đồng lao động, không được ràng buộc bởi quan hệ pháp lý với người sử dụng lao động. Thu nhập bình quân của lao động làng nghề chỉ ở mức 4-6 triệu đồng/tháng, thấp hơn so với mức thu nhập trung bình 7-9 triệu đồng/tháng của lao động trong các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh (Tổng cục Thống kê, nay là Cục Thống kê, 2023). Thu nhập bấp bênh, mang tính mùa vụ khiến đa số lao động không đủ khả năng đóng góp định kỳ cho BHXH, vốn yêu cầu mức đóng khoảng 22% mức thu nhập lựa chọn.

Chất lượng việc làm và thu nhập chưa ổn định

Một trong những đặc điểm nổi bật của lao động trong các làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh là tình trạng việc làm thiếu ổn định, thu nhập thấp và điều kiện lao động không đảm bảo. Theo Tổng cục Thống kê (2023), mức thu nhập bình quân của lao động làng nghề chỉ đạt 4-6 triệu đồng/tháng, thấp hơn đáng kể so với thu nhập bình quân của lao động trong khu công nghiệp, vốn dao động từ 7-9 triệu đồng/tháng. Khoảng cách chênh lệch 2-3 triệu đồng/tháng này phản ánh rõ bất bình đẳng thu nhập giữa 2 nhóm lao động cùng địa bàn.

Thu nhập bấp bênh khiến lao động làng nghề khó tiếp cận dịch vụ xã hội chất lượng cao, đồng thời hạn chế khả năng “tự an sinh” thông qua tích lũy hoặc tham gia BHXH, BHYT. Theo số liệu của BHXH Việt Nam (2023), tỷ lệ lao động làng nghề tham gia BHXH tự nguyện tại Bắc Ninh chỉ đạt dưới 10%, trong khi nhóm lao động trong khu công nghiệp có tỷ lệ tham gia BHXH bắt buộc cao hơn nhiều (trên 85%). Điều này cho thấy, sự khác biệt về thu nhập trực tiếp dẫn tới sự chênh lệch trong mức độ bao phủ an sinh.

Ở bình diện rộng hơn, tình trạng việc làm và thu nhập kém ổn định ở làng nghề không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân NLĐ, mà còn cản trở mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Lao động có thu nhập thấp, dễ tổn thương trước biến động kinh tế, trở thành nhóm dễ tái nghèo, qua đó tạo thêm gánh nặng cho ngân sách địa phương trong việc chi trả trợ cấp xã hội ngắn hạn.

Công tác tuyên truyền và nâng cao nhận thức chưa hiệu quả

Một trong những điểm nghẽn quan trọng trong việc mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội cho lao động ở các làng nghề truyền thống tỉnh Bắc Ninh chính là công tác tuyên truyền còn hạn chế, chưa đi vào chiều sâu và chưa phù hợp với đặc thù lao động phi chính thức. Khác với lao động trong các khu công nghiệp - nơi có hệ thống công đoàn cơ sở, hội nghị NLĐ định kỳ và kênh truyền thông tập trung thì lao động làng nghề phân tán, chủ yếu làm việc tại các hộ gia đình hoặc xưởng nhỏ lẻ, thiếu quan hệ lao động chính thức, do đó ít có cơ hội tiếp cận thông tin chính thống về chính sách an sinh. Bắc Ninh là tỉnh có quy mô lao động làng nghề lớn, đặc biệt tập trung ở Quế Võ, Gia Bình, Tiên Du, vì vậy nhóm lao động phi chính thức trong làng nghề gần như chiếm tuyệt đại đa số. Chính tính chất phi chính thức này khiến việc tuyên truyền, đối thoại chính sách hay tổ chức hội nghị NLĐ chưa trở thành nền nếp.

Nguồn lực tài chính còn hạn chế và phân bổ chưa cân đối

Quy mô chi cho an sinh xã hội của Bắc Ninh cao nhưng vẫn chưa đủ đáp ứng yêu cầu. Tỷ trọng chi ngân sách địa phương cho an sinh xã hội chiếm khoảng 28-30% tổng chi thường xuyên hằng năm, cao hơn mức bình quân cả nước (26%) (Bộ Tài chính, 2023). Đây là nỗ lực đáng ghi nhận, phản ánh quyết tâm chính trị trong việc bảo đảm phúc lợi. Tuy nhiên, nếu so với tốc độ gia tăng dân số cơ học do lao động nhập cư vào khu công nghiệp, cộng với quy mô hàng chục nghìn lao động phi chính thức trong làng nghề, nguồn lực này vẫn còn hạn chế, chưa đủ bao phủ toàn diện những nhóm đối tượng dễ tổn thương nhất.

Cấu trúc phân bổ ngân sách còn thiên lệch về “bảo trợ thụ động” thay vì “kích hoạt chủ động”. Phần lớn nguồn lực tập trung cho bảo trợ xã hội và chi y tế cơ bản, giúp duy trì mạng lưới an sinh tối thiểu nhưng lại thiếu các chương trình khuyến khích tham gia BHXH tự nguyện hoặc đào tạo nghề để nâng cao năng lực “tự an sinh” cho lao động. Điều này dẫn tới hệ quả là tỷ lệ lao động làng nghề tham gia BHXH tự nguyện ở Bắc Ninh vẫn dưới 10%, thấp hơn mức trung bình cả nước (13,6%) (BHXH Việt Nam, 2023), trong khi bao phủ BHYT đã đạt trên 93%. Sự lệch pha này cho thấy chính sách tài chính mới ưu tiên “an toàn y tế” mà chưa gắn kết đủ với “an toàn thu nhập dài hạn”.

Còn mất cân đối trong chi ngân sách kéo theo bất cập về công bằng và hiệu quả. Về công bằng, lao động phi chính thức - nhóm có thu nhập trung bình chỉ 4-6 triệu đồng/tháng (Tổng cục Thống kê, 2023) - lại ít được thụ hưởng các gói hỗ trợ để tham gia hệ thống an sinh chính thức, trong khi chính họ là đối tượng dễ tổn thương nhất trước rủi ro. Về hiệu quả, việc dồn chi cho bảo trợ xã hội ngắn hạn giúp giải quyết khó khăn tức thời nhưng lại tạo tâm lý “trông chờ” vào trợ cấp, thay vì khuyến khích NLĐ chủ động tham gia và duy trì BHXH, BHYT.

Thiếu cơ chế tài chính khuyến khích linh hoạt phù hợp với đặc thù làng nghề.

Nguồn lực hiện hành chưa tính đến tính mùa vụ và thu nhập không ổn định của lao động làng nghề nên chưa có những chính sách hữu hiệu hỗ trợ lao động làng nghề tham gia BHXH.

Thêm nữa, việc chi ngân sách chủ yếu cho trợ cấp lặp đi lặp lại làm gia tăng gánh nặng tài khóa mà không tạo ra tác động bền vững. Nếu không có sự điều chỉnh trong phân bổ, Bắc Ninh có nguy cơ rơi vào vòng luẩn quẩn: tăng chi bảo trợ → giảm sức ép ngắn hạn → nhưng lao động không được kích thích tham gia BHXH → lại phải tăng chi bảo trợ trong tương lai.

Vai trò của doanh nghiệp, hiệp hội làng nghề và cộng đồng chưa phát huy mạnh mẽ

Trong khi khu vực doanh nghiệp FDI tại các khu công nghiệp của Bắc Ninh đã có sự gắn kết tương đối chặt chẽ với hệ thống an sinh xã hội thông qua việc ký kết hợp đồng lao động, tham gia BHXH bắt buộc và thực hiện các hội nghị NLĐ định kỳ, thì khu vực làng nghề lại cho thấy một khoảng trống lớn về sự tham gia của các chủ thể trung gian. Thực tế, hầu hết lao động làng nghề làm việc trong các hộ gia đình, xưởng nhỏ lẻ, ít chịu sự điều chỉnh trực tiếp của pháp luật lao động, nên thiếu vắng các thiết chế trung gian như công đoàn cơ sở, hiệp hội ngành nghề hoặc chính quyền cấp xã làm đầu mối gắn kết chính sách với NLĐ.

GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI CHO NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG CÁC LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG TẠI BẮC NINH TRONG THỜI GIAN TỚI

Một là, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động các tổ chức chính trị, đoàn thể xã hội và NLĐ tham gia tích cực vào việc đảm bảo an sinh xã hội.

Theo đó, cần thay đổi trong truyền thông về an sinh xã hội: từ phổ biến đơn tuyến sang truyền thông tương tác - tạo động lực - dẫn dắt thay đổi hành vi; huy động các tác nhân xã hội như “trung gian hành vi” trong hệ sinh thái an sinh; thúc đẩy cơ chế xã hội hóa truyền thông an sinh qua hợp tác công - tư - cộng đồng; đánh giá hiệu quả truyền thông bằng công cụ khoa học xã hội hiện đại;

Hai là, đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế gắn với công bằng xã hội, đảm bảo an sinh xã hội cho NLĐ gắn với từng chính sách của tỉnh.

Theo đó, cần tích hợp mục tiêu an sinh xã hội ngay từ khâu lập kế hoạch phát triển; xây dựng cơ chế tài chính phục vụ an sinh xã hội song hành với tăng trưởng; thiết kế chính sách phát triển kinh tế “hài hòa hóa lợi ích”; thúc đẩy vai trò điều tiết của Nhà nước qua cải cách quản trị địa phương; phát triển mô hình “làng nghề an sinh xã hội toàn diện”.

Lồng ghép an sinh xã hội vào chiến lược tăng trưởng kinh tế: tiếp cận tích hợp để bảo vệ NLĐ trong làng nghề truyền thống; gắn kết giữa chính sách hỗ trợ sản xuất và hỗ trợ an sinh: cơ chế “đồng đầu tư - đồng hưởng lợi”; phát triển chuỗi giá trị làng nghề theo hướng bền vững và có trách nhiệm xã hội; tích hợp an sinh xã hội trong các chương trình đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển đô thị tại Bắc Ninh.

Ba là, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính đảm bảo an sinh xã hội cho NLĐ trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

Trong điều kiện nguồn lực tài khóa có hạn, Tỉnh cần phát triển cơ chế tài chính đa tầng cho an sinh xã hội theo hướng: đa dạng hóa nguồn lực - phân tầng đối tượng - khuyến khích đồng chi trả có điều kiện. Cụ thể: định hình mô hình tài chính an sinh xã hội theo hướng đa tầng - đa nguồn - bền vững; đa dạng hóa kênh huy động tài chính theo hướng Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, cộng đồng và thị trường cùng tham gia; Phân bổ ngân sách có trọng điểm, gắn với hiệu quả và công bằng xã hội;…

Bốn là, tăng cường khả năng “tự an sinh” của NLĐ trên địa bàn tỉnh.

Một trong những điều kiện tiên quyết là NLĐ phải có kiến thức đầy đủ về quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến an sinh xã hội, đặc biệt trong các nhóm lao động phi chính thức - vốn chiếm tỷ trọng lớn tại các làng nghề, khu vực nông thôn. Việc nâng cao năng lực tài chính và kỹ năng quản lý thu nhập sẽ giúp NLĐ hình thành hành vi tích lũy, tiết kiệm và chủ động tham gia BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình, bảo hiểm tai nạn,... thay vì trông chờ vào hỗ trợ của Nhà nước.

Việc triển khai rộng rãi tài chính vi mô, quỹ tiết kiệm nhóm, quỹ tương trợ xã hội hoặc hợp tác xã tín dụng là giải pháp thiết thực để hỗ trợ NLĐ có thu nhập thấp tự xây dựng cơ chế bảo vệ rủi ro, vừa tạo động lực sản xuất vừa tăng khả năng phục hồi sau khủng hoảng.

Tự an sinh gắn chặt với năng lực làm chủ lao động và thích ứng với thị trường. Do đó, tăng cường khả năng “tự an sinh” cũng đồng nghĩa với việc phát triển năng lực học tập liên tục, giúp NLĐ không bị đào thải khi ngành nghề thay đổi. Các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn, chuyển đổi kỹ năng, học nghề song hành (on-the-job training), đặc biệt ở các làng nghề truyền thống, là nền tảng cho sự bền vững của thị trường lao động và giảm phụ thuộc vào trợ cấp xã hội.

Định hướng chính sách để thúc đẩy “tự an sinh”: thể chế hóa quyền và trách nhiệm của NLĐ trong hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt trong BHXH tự nguyện và BHYT hộ gia đình. Tăng cường hỗ trợ nhà nước có mục tiêu, theo nguyên tắc “đối ứng”, ví dụ như Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng BHXH tự nguyện nhưng gắn với điều kiện NLĐ tham gia đều đặn. Khuyến khích công nghệ số trong quản lý tài chính cá nhân, cung cấp thông tin, và quản trị rủi ro lao động, đặc biệt là nền tảng ứng dụng di động giúp NLĐ theo dõi quyền lợi an sinh xã hội, tiếp cận đào tạo kỹ năng...

Năm là, từng bước xây dựng và phát triển các lực lượng tham gia bảo đảm an sinh xã hội cho NLĐ trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

Để hiện thực hóa định hướng này tại Bắc Ninh, cần thực hiện các nhóm giải pháp sau:

- Phân định và củng cố vai trò của từng chủ thể trong hệ thống an sinh xã hội: Chính quyền địa phương cần giữ vai trò chủ đạo trong hoạch định chính sách, điều phối liên kết giữa các lực lượng tham gia, đồng thời đảm bảo sự minh bạch, hiệu quả trong thực thi các chương trình an sinh xã hội.

- Thúc đẩy phát triển lực lượng trung gian hỗ trợ tiếp cận an sinh xã hội: Cần xây dựng và phát triển đội ngũ “cộng tác viên an sinh xã hội” tại địa phương - những người am hiểu luật pháp, có năng lực truyền thông và gắn bó với cộng đồng - để hỗ trợ NLĐ phi chính thức tiếp cận thông tin, hoàn thiện thủ tục tham gia và thụ hưởng an sinh xã hội. Đây là mô hình đã được áp dụng hiệu quả tại một số tỉnh như Vĩnh Phúc, Quảng Nam (cũ) và có thể nhân rộng tại Bắc Ninh.

- Tăng cường cơ chế đối thoại 3 bên Nhà nước - Doanh nghiệp - NLĐ: Thiết lập các diễn đàn đối thoại thường kỳ cấp xã, tỉnh về chính sách an sinh xã hội, tập trung vào các vấn đề như mức đóng - hưởng, điều kiện tham gia BHXH tự nguyện, mở rộng diện bao phủ BHYT hộ gia đình. Qua đó nâng cao tính dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội và nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan.

- Ứng dụng công nghệ số để kết nối và hỗ trợ các lực lượng tham gia an sinh xã hội: Tỉnh cần đầu tư xây dựng hệ thống quản trị an sinh xã hội thông minh tích hợp dữ liệu NLĐ trong các làng nghề, hợp tác xã, hộ kinh doanh cá thể để phục vụ công tác giám sát, dự báo và ra quyết định. Đồng thời, phát triển các nền tảng trực tuyến nhằm tư vấn, giải đáp chính sách a sinh xã hội và hỗ trợ người dân đăng ký tham gia nhanh chóng, thuận tiện.

Tài liệu tham khảo:

1. BHXH Việt Nam (2023). Báo cáo tổng kết công tác năm 2023 của BHXH Việt Nam.

2. Nguyễn Thắng (2025). Sau sáp nhập, Bắc Ninh dự kiến chi hơn 8.000 tỷ đồng an sinh xã hội. https://tienphong.vn/sau-sap-nhap-bac-ninh-du-kien-chi-hon-8000-ty-dong-an-sinh-xa-hoi-post1759234.tpo.

3. Sở Công Thương Bắc Ninh (2023). Báo cáo tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2023.

4. Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Bắc Ninh (2013-2024). Báo cáo tại Hội nghị tổng kết công tác các năm, từ năm 2013 đến 2024.

5. Thảo Miên (2024). Tỷ trọng chi cho an sinh xã hội tăng dần qua các năm. https://thoibaotaichinhvietnam.vn/ty-trong-chi-cho-an-sinh-xa-hoi-tang-dan-qua-cac-nam-164399-164399.html.

6. Tổng cục Thống kê (2023). Tình hình thị trường lao động Việt Nam năm 2023.

Học viện Chính trị Khu vực I

Tóm tắt

Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, tỉnh Bắc Ninh định hướng phát triển kinh tế theo hướng hiện đại, lấy công nghệ và chuyển đổi số làm trọng tâm. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trở thành yếu tố then chốt để thực hiện cơ cấu kinh tế mới của tỉnh. Bài viết phân tích thực trạng nguồn nhân lực chất lượng cao của tỉnh Bắc Ninh, chỉ ra những hạn chế còn tồn tại, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu quy hoạch của tỉnh trong thời gian tới.

Từ khóa: Phát triển, nguồn nhân lực, quy hoạch, cơ cấu, Bắc Ninh

Summary

After the administrative merger, Bac Ninh province has oriented its economic development toward modernization, emphasizing technology and digital transformation as key drivers. In this context, the construction and development of a high-quality workforce have become crucial factors in implementing the province’s new economic structure. This paper analyzes the current status of Bac Ninh’s high-quality human resources, identifies existing limitations, and proposes solutions to enhance workforce quality in order to meet the province’s development planning requirements in the coming period.

Keywords: Development, human resources, planning, structure, Bac Ninh

GIỚI THIỆU

Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao (NLCLC) được xem là yếu tố then chốt quyết định năng lực cạnh tranh và tốc độ tăng trưởng bền vững của các địa phương. Đối với tỉnh Bắc Ninh - trung tâm công nghiệp trọng điểm của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ - yêu cầu về nguồn nhân lực càng trở nên cấp thiết khi Tỉnh đang chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, lấy công nghệ cao và chuyển đổi số làm nền tảng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, chất lượng nguồn nhân lực của Bắc Ninh vẫn chưa thực sự đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển nguồn NLCLC phù hợp với định hướng cơ cấu kinh tế của Tỉnh là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược, góp phần thúc đẩy Bắc Ninh phát triển bền vững trong thời kỳ đổi mới và hội nhập.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

NLCLC là nhóm người có năng lực, trình độ, chuyên môn cao và đảm bảo được sức khỏe về cả thể chất và tinh thần trong quá trình lao động (Nguyễn Hữu Quỳnh, 1998). Theo góc độ mối quan hệ khả năng và hiện thực, nguồn NLCLC tồn tại dưới 2 dạng: tiềm năng (qua quá trình rèn luyện, đào tạo) và năng lực thực tế thể hiện qua kết quả, sản phẩm được làm ra (Nguyễn Ngọc Linh, 2023).

Một số ý kiến khác thì cho rằng, NLCLC là những người có trình độ về học vấn, chuyên môn, kỹ năng lao động để thích ứng nhanh với sự thay đổi của công nghệ trong bối cảnh chuyển đổi số. Như vậy, có thể hiểu rằng, NLCLC là những người lao động có trình độ, kỹ năng cao, đảm bảo sức khỏe về cả thể chất và tinh thần, đồng thời có khả năng thích ứng nhanh với những thay đổi của công nghệ nhằm đóng góp tích cực vào sự phát triển của tổ chức và xã hội.

YÊU CẦU ĐẶT RA ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHẤT LƯỢNG CAO THEO CƠ CẤU KINH TẾ TỈNH BẮC NINH

Hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh đã chính thức sắp xếp vào ngày 1/7/2025, với tên gọi mới là tỉnh Bắc Ninh. Sau sắp xếp, Bắc Ninh định hướng phát triển kinh tế - xã hội theo hướng hiện đại, tiến bộ mà trọng tâm chính là phát triển nguồn NLCLC. Cơ cấu kinh tế xuất phát từ thực tiễn khách quan đã đặt ra yêu cầu mới cho phát triển nguồn nhân lực, cụ thể:

Thứ nhất, cơ cấu kinh tế chuyển dịch nhanh và mạnh theo hướng công nghiệp, dịch vụ đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với phát triển nguồn NLCLC. Tỷ trọng công nghiệp và xây dựng của tỉnh hiện chiếm trên 70% GRDP, dịch vụ gần 20%, nông nghiệp chỉ còn khoảng 10%. Bắc Ninh là “thủ phủ công nghiệp điện tử” với sự hiện diện của nhiều tập đoàn đa quốc gia lớn như Samsung, Canon, Foxconn… Cùng với đó, Tỉnh định hướng phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ logistics, thương mại điện tử, tài chính ngân hàng. Những ngành này đòi hỏi lực lượng lao động có trình độ, tay nghề cao, khả năng vận hành công nghệ hiện đại và thích ứng nhanh với sự thay đổi của công nghệ.

Thứ hai, sau sắp xếp, Bắc Ninh là một cực phát triển về kinh tế, văn hóa năng động của khu vực đồng bằng sông Hồng, kết nối chặt chẽ với Thủ đô Hà Nội khiến yêu cầu về NLCLC ngày càng rõ nét. Không chỉ dừng lại ở đào tạo lao động phổ thông, Bắc Ninh cần nguồn nhân lực có chuyên môn sâu về ứng dụng và chuyển giao công nghệ, quản lý doanh nghiệp, quản trị đô thị, chuyển đổi số. Trong khi đó, thực tế hiện nay cho thấy tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ ở Bắc Ninh còn chưa đáp ứng được tốc độ phát triển. Tỉnh đang thu hút hàng trăm nghìn lao động nhập cư từ các địa phương khác, chủ yếu làm việc trong các khu công nghiệp không chỉ tạo áp lực về việc làm, an sinh xã hội, mà còn đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng và kỷ luật lao động, đào tạo kỹ năng, cũng như hình thành tác phong công nghiệp và ý thức công dân đô thị cho người lao động.

Thứ ba, thu hút, trọng dụng và giữ chân người tài, chuyên gia trở nên cấp thiết nhằm đảm bảo cơ cấu kinh tế hiện đại, tiến bộ. Bắc Ninh cần có chính sách đủ mạnh về cơ chế về tiền lương, đãi ngộ, môi trường làm việc, cơ hội nghiên cứu và phát triển nghề nghiệp phải được thiết kế hấp dẫn, mang tính cạnh tranh cao nhằm thu hút đội ngũ trí thức, kỹ sư, chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước. Đây là điều kiện để hình thành một đội ngũ NLCLC có khả năng dẫn dắt, đổi mới sáng tạo, thích ứng với xu thế công nghiệp 4.0 và hội nhập quốc tế.

Tóm lại, cơ cấu kinh tế của tỉnh Bắc Ninh đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng hiện đại, tiến bộ đã đặt ra yêu cầu cho hoạt động phát triển nguồn nhân lực. Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức buộc tỉnh phải có các chính sách, giải pháp đồng bộ, đột phá nhằm hình thành lực lượng lao động có trình độ, kỹ năng, thích ứng với sự thay đổi của công nghệ trong bối cảnh chuyển đổi số, qua đó hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp - dịch vụ, đô thị hiện đại.

THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHẤT LƯỢNG CAO THEO CƠ CẤU KINH TẾ CỦA TỈNH BẮC NINH

Bắc Ninh là một trong những địa phương có tốc độ phát triển kinh tế - xã hội nhanh, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ. Với vị trí chiến lược nằm ngay sát Thủ đô Hà Nội, cơ sở hạ tầng phát triển mạnh, cùng với sự hiện diện của nhiều tập đoàn công nghệ và sản xuất hàng đầu thế giới như Samsung, Canon, Foxconn…, Bắc Ninh đã trở thành một trung tâm công nghiệp điện tử và công nghiệp hỗ trợ quan trọng, đồng thời là địa phương thu hút một lượng lớn lao động từ khắp các tỉnh, thành.

Về quy mô nhân lực, sau sắp xếp, Bắc Ninh có dân số khoảng 3,6 triệu người, đứng thứ 14 trên cả nước, phân bố không đồng đều giữa xã, phường, dân số phần đông vẫn là dân cư nông thôn. Mật độ dân số Bắc Ninh là 767 người/km², gấp hơn 2 lần mật độ dân số cả nước. Trong đó, theo tính toán, tổng hợp của tác giả từ số liệu của Bắc Ninh và Bắc Giang (cũ), lực lượng lao động chiếm khoảng 65% dân số, phản ánh rõ đặc điểm của giai đoạn “cơ cấu dân số vàng”. Lực lượng lao động của Tỉnh tập trung nhiều ở khu vực công nghiệp và dịch vụ nhờ sự phát triển mạnh mẽ của các khu công nghiệp tập trung, đồng thời, một bộ phận đáng kể tham gia vào sản xuất nông nghiệp. Với mật độ dân số cao, tốc độ đô thị hóa nhanh và sự hiện diện của nhiều tập đoàn đa quốc gia, Bắc Ninh đang trở thành một trong những địa phương có quy mô nguồn nhân lực lớn và năng động hàng đầu vùng Đồng bằng sông Hồng.

Chất lượng nhân lực trong những năm qua đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần quan trọng vào sự phát triển nhanh của nền kinh tế địa phương. Theo tính toán, tổng hợp của tác giả từ số liệu của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội của 2 tỉnh cũ, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt khoảng 78%, trong đó lao động có bằng cấp, chứng chỉ xấp xỉ 34%. Con số phản ánh sự chú trọng của tỉnh đối với đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng lao động.

Nhìn chung, nguồn nhân lực Bắc Ninh có ưu thế về số lượng, tính cần cù, nhanh nhạy, nhưng cũng phải đối mặt với một số thách thức, cụ thể:

Thứ nhất, phát triển nguồn NLCLC ở Bắc Ninh chưa tạo ra lợi thế cạnh tranh mạnh mẽ cho nền kinh tế. Chất lượng lao động của tỉnh tuy được cải thiện, song vẫn còn khoảng cách đáng kể so với yêu cầu phát triển công nghiệp công nghệ cao và so với chất lượng lao động ở các nước tiên tiến trong khu vực như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore. Mức độ ứng dụng khoa học - công nghệ trong sản xuất, quản lý của lao động Bắc Ninh còn hạn chế, năng suất lao động chưa cao, dẫn đến sức cạnh tranh của sản phẩm và doanh nghiệp trên địa bàn chưa thực sự bền vững.

Thứ hai, cơ chế, chính sách về đào tạo và sử dụng lao động qua đào tạo ở Bắc Ninh chưa thực sự đồng bộ, đủ mạnh để tạo động lực cho phát triển nguồn NLCLC cả về số lượng và chất lượng. Các chính sách hỗ trợ đào tạo nghề cho lao động trong doanh nghiệp chưa thuận lợi, nhiều đối tượng khó tiếp cận được. Cơ chế thu hút, đãi ngộ và sử dụng nhân tài, nhất là những người có trình độ chuyên môn cao, chuyên gia trong lĩnh vực khoa học, công nghệ còn thiếu tính cạnh tranh, chưa được đổi mới phù hợp với yêu cầu phát triển công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ và chuyển đổi số.

Thứ ba, công tác kết nối và cung cấp thông tin về thị trường lao động chất lượng cao của Tỉnh còn hạn chế. Các trung tâm dịch vụ việc làm chưa phát huy tốt vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp và người lao động; hình thức, phương thức tư vấn, xúc tiến việc làm còn đơn điệu, chậm đổi mới. Bắc Ninh trước và sau sáp nhập chưa có hệ thống cơ sở dữ liệu đầy đủ, đồng bộ về nguồn NLCLC; công tác thống kê, dự báo nhu cầu lao động của doanh nghiệp còn thiếu chính xác, chưa theo kịp xu hướng phát triển của nền kinh tế và định hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

MỘT SỐ GIẢI PHÁP

Qua những phân tích trên, tác giả đưa ra một số đề xuất phát triển nguồn NLCLC theo cơ cấu kinh tế của tỉnh Bắc Ninh trong thời gian tới:

Thứ nhất, Bắc Ninh cần hoàn thiện cơ chế, chính sách thu hút, sử dụng và đãi ngộ NLCLC. Các chế độ đãi ngộ phải rõ ràng, phù hợp với thực tiễn, mang tính đột phá để nhân tài yên tâm cống hiến lâu dài cho tỉnh. Đặc biệt, cần có chính sách thu hút và giữ chân chuyên gia, kỹ sư giỏi trong các lĩnh vực công nghệ cao, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, quản trị doanh nghiệp quốc tế. Việc ưu tiên sử dụng hiệu quả nhân lực tại chỗ, gắn với đào tạo lại, bồi dưỡng nâng cao trình độ cho lao động địa phương cũng là giải pháp quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào lao động ngoại tỉnh, nâng cao chất lượng và tính bền vững của nguồn nhân lực.

Thứ hai, cần gắn đào tạo NLCLC với nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ. Bắc Ninh là trung tâm sản xuất công nghiệp điện tử hàng đầu cả nước, do vậy việc phát triển nguồn NLCLC phải song hành với ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo để nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh. Phát triển kinh tế số, công nghiệp công nghệ cao và công nghiệp hỗ trợ đòi hỏi nguồn nhân lực ở Bắc Ninh phải có khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ mới, thích ứng với xu hướng sản xuất xanh, tuần hoàn và bền vững.

Thứ ba, Tỉnh cần xây dựng kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực ngắn hạn, trung hạn và dài hạn, tập trung vào các ngành nghề mũi nhọn theo cơ cấu kinh tế của Bắc Ninh (công nghiệp chế biến - chế tạo, điện tử, cơ khí chính xác, công nghệ thông tin, dịch vụ logistics, thương mại điện tử, du lịch văn hóa…). Cùng với đó, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong đào tạo, hiện đại hóa cơ sở vật chất, tăng cường đào tạo thực hành gắn với doanh nghiệp để bảo đảm “học đi đôi với hành”.

Thứ tư, Bắc Ninh cần tăng cường kết nối, liên kết phát triển NLCLC với các địa phương khác, đặc biệt là Thủ đô Hà Nội. Tỉnh có thể phát triển một số ngành đào tạo trọng điểm, đầu tư tập trung để hình thành các trung tâm giáo dục nghề nghiệp và đại học chất lượng cao, không chỉ cung ứng nhân lực cho Bắc Ninh mà còn cho toàn vùng. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thị trường lao động đồng bộ, hiện đại, kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống trung tâm dịch vụ việc làm, mở rộng kênh giao dịch việc làm trực tuyến, cung ứng NLCLC cho doanh nghiệp. Cơ cấu lao động cần tiếp tục chuyển dịch theo hướng giảm mạnh lao động nông nghiệp, tăng nhanh lao động trong khu vực công nghiệp, dịch vụ, đặc biệt là lao động có quan hệ việc làm ổn định, được đào tạo bài bản.

Tài liệu tham khảo:

1. Cục Thống kê tỉnh Bắc Ninh (2024). Niên giám thống kê 2023, Nxb Thống kê.

2. Cục Thống kê tỉnh Bắc Giang (2024). Niên giám thống kê 2023, Nxb Thống kê.

3. Nguyễn Hữu Quỳnh (1998). Đại Từ điển Kinh tế Thị trường, Viện Nghiên cứu và Phổ biến tri thức Bách khoa.

4. Nguyễn Ngọc Linh (2023). Phát triển nguồn NLCLC trong ngành dầu khí ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ.

5. Nguyễn Thị Tùng Lâm (2022). Phát triển nguồn nhân lực Việt Nam trong điều kiện của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Luận án Tiến sĩ, Học viện Khoa học xã hội.

6. Trọng Khánh (2025). Bắc Ninh: Đáp ứng tại chỗ NNLCLC. https://baobacninhtv.vn/bac-ninh-dap-ung-tai-cho-nguon-nhan-luc-chat-luong-cao-postid425445.bbg.

Báo Kinh tế và Đô thị

Email: hoandt@gmail.com

Tóm tắt

Nghiên cứu phân tích thực trạng tổ chức quản lý báo chí địa phương tại TP. Hà Nội và chỉ ra những hạn chế, tồn tại trong tổ chức hoạt động và quản lý; đồng thời cho rằng, với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đòi hỏi phải tái cấu trúc cơ quan báo chí địa phương theo hướng tinh gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Từ đó, nghiên cứu đề xuất mô hình “tổ hợp báo chí truyền thông đa phương tiện” thống nhất tại TP. Hà Nội theo hướng hợp nhất các cơ quan báo in, đài phát thanh - truyền hình và tạp chí địa phương thành một cơ quan báo chí chủ lực trực thuộc một cơ quan chủ quản duy nhất là Thành ủy Hà Nội. Mô hình mới áp dụng tòa soạn hội tụ, xuất bản đa nền tảng, có cơ chế quản lý hiện đại, nhân lực chất lượng cao, và hạ tầng công nghệ tiên tiến. Lộ trình chuyển đổi được xây dựng theo 2 giai đoạn: (1) Chuẩn bị và sáp nhập bước đầu; (2) Vận hành và hoàn thiện mô hình mới. Thông qua phân tích SWOT, nghiên cứu đánh giá những cơ hội cũng như thách thức khi thực hiện tái cấu trúc lại cơ quan báo chí địa phương; đồng thời đưa ra 4 nhóm giải pháp đảm bảo quá trình chuyển đổi thành công.

Từ khóa: Báo chí địa phương, mô hình tòa soạn hội tụ, báo chí đa nền tảng, cơ quan chủ quản báo chí, chính quyền địa phương 2 cấp, TP. Hà Nội

Summary

The study analyzes the current organizational management of local press agencies in Ha Noi and identifies existing limitations in their structure and operations. It argues that under the two-tier local government model, it is necessary to restructure local press organizations toward a more streamlined, strong, efficient, and effective system. Accordingly, the study proposes a unified “multimedia press conglomerate” model for Ha Noi, merging local print media, radio-television stations, and magazines into a single key press agency under the sole management of the Ha Noi Party Committee. The proposed model applies a convergent newsroom approach, multi-platform publishing, modern governance mechanisms, high-quality human resources, and advanced technological infrastructure. The transition roadmap consists of two phases: (1) Preparation and initial merger; (2) Operation and model consolidation. Through SWOT analysis, the study evaluates both opportunities and challenges in restructuring local press agencies and proposes four solution groups to ensure a successful transformation.

Keywords: Local press, convergent newsroom model, multi-platform journalism, press governing body, two-tier local government, Ha Noi

ĐẶT VẤN ĐỀ

Báo chí địa phương tại TP. Hà Nội những năm gần đây đã có bước chuyển mình cả về nội dung và hình thức, ứng dụng công nghệ, phát triển các loại hình báo chí đa dạng, từng bước hình thành tòa soạn hội tụ, nâng cao chất lượng đội ngũ người làm báo. Những đổi mới này giúp báo chí địa phương tại TP. Hà Nội khẳng định vị trí, uy tín, trở thành kênh thông tin hiệu quả truyền tải chính sách, góp phần khơi dậy khát vọng phát triển. Tuy nhiên, trước yêu cầu mới, mô hình tổ chức và quản lý báo chí địa phương tại TP. Hà Nội hiện đang bộc lộ rất nhiều bất cập. Các cơ quan báo chí này tổ chức phân tán, gồm nhiều đầu mối do các cơ quan chủ quản khác nhau quản lý (Thành ủy, UBND Thành phố, các sở, ban, ngành, đoàn thể). Sự trùng lặp chức năng, đầu tư dàn trải dẫn tới lãng phí nguồn lực và hạn chế hiệu quả tuyên truyền (Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, 2025; Phạm Tuấn, 2024). Công tác quản lý nhà nước về báo chí còn chưa theo kịp đòi hỏi phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số; khung pháp lý chưa đồng bộ; phối hợp giữa các cơ quan quản lý chưa chặt chẽ; kiểm tra giám sát chủ yếu dừng ở việc tuân thủ pháp luật, chưa chú trọng chất lượng nội dung chuyên môn (Hải Hà, 2025). Nguồn nhân lực báo chí địa phương tuy đông đảo nhưng chưa phát huy hết tiềm năng do thiếu chiến lược phát triển và cơ chế tạo động lực; chênh lệch thu nhập giữa các cơ quan báo chí và truyền thông dẫn đến tình trạng nhân lực giỏi dịch chuyển sang nơi có điều kiện tốt hơn (Vũ Phương, 2025). Việc chuyển đổi số báo chí đòi hỏi đội ngũ phóng viên, biên tập viên phải có kỹ năng số cao, nhưng trên thực tế, nhiều người làm báo lớn tuổi đang gặp khó khăn trong tác nghiệp đa phương tiện; thiếu các vị trí chuyên trách về báo chí số, phân tích dữ liệu, dẫn tới năng lực sản xuất nội dung số còn hạn chế (Hoàng Quỳnh, 2025; Phạm Tuấn, 2025).

Bên cạnh đó, Chiến lược Chuyển đổi số Báo chí Quốc gia (Thủ tướng Chính phủ, 2023) đặt ra mục tiêu cụ thể, yêu cầu 100% cơ quan báo chí phải hoạt động, vận hành mô hình Tòa soạn hội tụ và tối ưu hóa nguồn thu; đồng thời 90% cơ quan báo chí ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu để tối ưu hóa hoạt động đến năm 2030. Sau 6 năm thực hiện Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025, yêu cầu TP. Hà Nội phải thực hiện đánh giá kết quả và tiếp tục sắp xếp hệ thống báo chí theo tinh thần tinh gọn, hiệu quả (Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy Hà Nội, 2025; Thủ tướng Chính phủ, 2023). Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, cơ quan định hướng chiến lược về báo chí đã chỉ rõ nhiệm vụ cấp thiết là các địa phương phải xây dựng phương án sắp xếp hệ thống báo chí bảo đảm tinh - gọn - mạnh, nâng cao hiệu quả hoạt động và chất lượng thông tin (Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy Hà Nội, 2025).

Yếu tố mang tính quyết định và là chất xúc tác mạnh mẽ nhất cho việc tái cấu trúc là sự thay đổi mô hình quản trị hành chính. Từ tháng 7/2025, TP. Hà Nội chính thức chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (cấp Thành phố và cấp xã/phường) theo Nghị quyết của Quốc hội, với 126 đơn vị hành chính cấp xã/phường (Báo Dân trí, 2025). Đây là sự thay đổi mang tính hệ thống nhằm tinh gọn bộ máy và tập trung quyền lực điều hành về cấp Thành phố. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu báo chí địa phương tại TP. Hà Nội phải được tái tổ chức để đồng bộ với mô hình quản trị mới. Công văn chỉ đạo triển khai Nghị quyết số 18-NQ/TW đối với báo chí tỉnh, thành phố của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương chỉ rõ: “Báo chí phải đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Việc sắp xếp tổ chức bộ máy cơ quan Báo Đảng và Đài phát thanh, truyền hình địa phương cần khắc phục tình trạng chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ; tinh gọn về tổ chức bộ máy; tập trung nguồn lực đầu tư bảo đảm mục tiêu cơ quan báo chí sau sáp nhập, hợp nhất phải hoạt động tốt hơn, thực hiện có hiệu quả hơn nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền của địa phương”.

Xuất phát từ đòi hỏi thực tiễn, mô hình tổ chức quản lý mới được đề xuất cho báo chí địa phương tại TP. Hà Nội là xây dựng một cơ quan báo chí chủ lực, đa phương tiện, hoạt động thống nhất dưới sự lãnh đạo của một cơ quan quản lý là Thành ủy. Mô hình quản lý mới không chỉ nhằm thực hiện đúng chủ trương quy hoạch báo chí quốc gia mà còn phát huy vai trò của báo chí trong giai đoạn phát triển mới của Thành phố.

THỰC TRẠNG TỔ CHỨC QUẢN LÝ BÁO CHÍ ĐỊA PHƯƠNG TẠI HÀ NỘI

Thực hiện Quyết định số 362/2019/QĐ-TTg và Quyết định số 18/2020/QĐ-UBND, TP. Hà Nội đã sắp xếp tinh gọn, chuyển đổi mô hình và thu hồi giấy phép một số cơ quan báo chí hoạt động kém hiệu quả. Năm 2019, trước khi sắp xếp, TP. Hà Nội có 20 cơ quan báo chí (12 báo, 7 tạp chí, 1 đài phát thanh - truyền hình). Sau sắp xếp, báo chí địa phương tại Hà Nội còn 8 cơ quan (5 báo: Báo Hà Nội Mới, Báo Kinh tế và Đô thị, Báo Tuổi trẻ Thủ đô, Báo Lao động Thủ Đô, Báo Phụ nữ Thủ đô; 2 tạp chí: Tạp chí Người Hà Nội và Tạp chí Khoa học; 1 Đài Phát thanh - Truyền hình: Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội). Thực tế cho thấy, công tác quy hoạch phát triển báo chí địa phương tại TP. Hà Nội chậm so với yêu cầu Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến 2025 (mỗi địa phương chỉ giữ tối đa 1-2 báo, 1 đài (Thủ tướng Chính phủ, 2019).

Cơ quan quản lý

Tại Việt Nam, báo chí chịu sự quản lý, giám sát của nhiều cơ quan cấp Trung ương, địa phương và các hội nghề nghiệp (Hội Nhà báo Việt Nam, Hội Nhà báo TP. Hà Nội). Các cơ quan quản lý Trung ương gồm: (i) Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước về báo chí, phát thanh và truyền hình; giao cho Cục Báo chí, Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử thực hiện quản lý chuyên môn sâu; (ii) Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương thực hiện công tác định hướng chính trị, tư tưởng trong nội dung báo chí.

Các cơ quan quản lý địa phương bao gồm: (i) Ủy ban Nhân dân (UBND) Thành phố thực hiện quản lý nhà nước về báo chí địa phương; (ii) Sở Văn hóa và Thể thao là cơ quan chuyên môn thuộc UBND TP. Hà Nội, thực hiện chức năng tham mưu, giúp UBND Thành phố thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với các cơ quan báo chí địa phương tại TP. Hà Nội; (iii) Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy thực hiện chỉ đạo và định hướng chính trị tư tưởng.

Các cơ quan chủ quản

Thành ủy, UBND Thành phố và các cơ quan đoàn thể trực tiếp chỉ đạo tờ báo trực thuộc về việc thông tin các vấn đề thuộc lĩnh vực quản lý. Báo Hà Nội mới do Thành ủy Hà Nội quản lý; Báo Kinh tế và Đô thị do UBND TP. Hà Nội quản lý; Báo Phụ nữ Thủ đô do Hội Liên hiệp Phụ nữ Thành phố quản lý; Báo Lao động Thủ đô do Liên đoàn Lao động Thành phố quản lý; Báo Tuổi trẻ Thủ đô do Thành Đoàn Hà Nội quản lý. Tạp chí Người Hà Nội do Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội quản lý; Tạp chí Khoa học do Đại học Thủ đô quản lý. Đài Phát thanh & Truyền hình Hà Nội (HanoiTV) do UBND TP. Hà Nội quản lý.

Thực tế cho thấy, với mô hình tổ chức phân tán, mỗi cơ quan báo chí chịu sự lãnh đạo của một đơn vị chủ quản khác nhau dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa tối ưu, sự phối hợp định hướng thông tin chưa chặt chẽ và đồng bộ. Thành phố cũng đã nhận thức được điều này, nên trước mốc chuyển sang chính quyền 2 cấp, đã xây dựng đề án sắp xếp lại các cơ quan báo chí. Theo đề án đã thông qua Thành ủy, bước đầu chuyển các báo đoàn thể (Phụ Nữ Thủ Đô, Lao Động Thủ Đô, Tuổi Trẻ Thủ Đô) về trực thuộc Mặt trận Tổ quốc Thành phố quản lý. Đây là bước trung gian nhằm tập hợp các cơ quan báo chí nhỏ lẻ về một mối, tạo tiền đề cho hợp nhất các cơ quan báo chí thành một cơ quan quản lý.

Về quy mô và nhân lực

Thực hiện Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí, nguồn nhân lực của các cơ quan báo chí địa phương tại TP. Hà Nội không ngừng được phát triển, củng cố và hoàn thiện. Các cơ quan hiện có hơn 1.085 lao động; trên 50% được cấp Thẻ Nhà báo; 81,5% có trình độ đại học và trên đại học; trên 51% là Đảng viên với 163 người có trình độ trung cấp chính trị, 85 người có trình độ cao cấp lý luận chính trị. Một thực tế cho thấy, cơ cấu nhân lực giữa các cơ quan báo chí đang mất cân đối: cơ quan nào điều kiện tài chính tốt (như báo có nhiều quảng cáo, hoặc đài được hỗ trợ từ ngân sách) thì thu hút được người giỏi, trong khi báo đoàn thể gặp khó khăn giữ chân phóng viên do lương thấp (Vũ Phương, 2025). Việc đào tạo nâng cao trình độ nhân lực báo chí địa phương chưa có kế hoạch tổng thể; nhiều phóng viên địa phương còn thiếu kỹ năng làm báo đa phương tiện, ngoại ngữ hạn chế (Hoàng Quỳnh, 2025; Phạm Tuấn, 2025).

Về hạ tầng và công nghệ

Các báo in lớn như Hà Nội mới, Kinh tế và Đô thị đã bước đầu xây dựng newsroom đa phương tiện (có bộ phận media làm tin video, audio cho báo điện tử); HanoiTV có trường quay hiện đại phục vụ truyền hình số. Tuy nhiên, phần lớn cơ quan báo chí địa phương tại TP. Hà Nội chưa có hệ thống tòa soạn hội tụ đúng nghĩa. Mỗi tòa soạn vẫn hoạt động khá độc lập theo loại hình: nhóm báo in, nhóm báo điện tử, nhóm truyền hình riêng, dẫn tới chưa khai thác hết khả năng phối hợp và chia sẻ nội dung. Việc ứng dụng công nghệ quản lý nội dung (CMS), phân tích dữ liệu người đọc, sản xuất nội dung số (podcast, infographic, AI...) ở báo địa phương còn chậm so với báo trung ương lớn.

Đánh giá chung, thực trạng báo chí địa phương tại TP. Hà Nội phong phú về số lượng nhưng phân tán về tổ chức nên khó đáp ứng xu hướng truyền thông hợp nhất, đa phương tiện. Việc chuyển sang chính quyền địa phương 2 cấp với yêu cầu tinh gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả và hiện đại đòi hỏi TP. Hà Nội phải đổi mới toàn diện mô hình tổ chức quản lý báo chí về một cơ quan quản lý để tập trung phản ánh và truyền tải thống nhất từ Thành phố xuống cơ sở và ngược lại, nhằm phục vụ tốt nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn mới.

TỔ CHỨC BÁO CHÍ ĐỊA PHƯƠNG TẠI HÀ NỘI THEO MÔ HÌNH MỘT CƠ QUAN QUẢN LÝ

Mô hình cơ quan báo chí hợp nhất

Thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp và Chiến lược Quy hoạch báo chí Quốc gia, đòi hỏi phải tái cấu trúc lại cơ quan báo chí địa phương theo hướng tinh gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Cơ quan báo chí địa phương tại TP. Hà Nội sẽ hợp nhất thành một cơ quan báo chí duy nhất, kết hợp báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình trong cùng một tổ chức với tên gọi “Báo và Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội”.

Cơ cấu cơ quan báo chí hợp nhất sẽ bao gồm 3 khối chức năng chính: (i) Khối Tòa soạn Hội tụ (The Hub) là trung tâm sản xuất, điều phối nội dung (Newsroom Convergence), trong đó, Ban biên tập hội tụ (Central Newsdesk) chịu trách nhiệm điều phối nội dung đa nền tảng và quản trị hệ thống CMS chung, nhằm đảm bảo cùng một sự kiện, phóng viên có thể sản xuất nội dung dưới nhiều định dạng khác nhau (văn bản, âm thanh, video), thực hiện nguyên tắc "một nội dung - nhiều nền tảng" và đảm bảo định hướng chính trị thống nhất, kịp thời. (ii) Khối Kinh tế - Tài sản công: chuyên trách các hoạt động kinh doanh, dịch vụ, quảng cáo và khai thác tài sản công của Tổ hợp đảm bảo tính tự chủ tài chính và tối ưu hóa việc khai thác tài sản công, đảm bảo nguồn thu ổn định, cải thiện chế độ đãi ngộ, giữ chân nhân tài. (iii) Khối Nghiệp vụ và Hậu cần (Tổ chức - Hành chính): phụ trách tổ chức nhân sự, tài chính - kế hoạch, pháp chế và bản quyền; cùng các Văn phòng Đại diện khu vực.

Cơ quan chủ quản thống nhất

Theo quy định mới của Ban Bí thư, Đảng bộ tỉnh/thành phố được phép quản lý cả cơ quan báo và phát thanh - truyền hình; từ kinh nghiệm quy hoạch báo chí của một số địa phương đã thực hiện hợp nhất, phương án đề xuất cơ quan chủ quản của báo chí địa phương tại TP. Hà Nội là Thành ủy Hà Nội. Việc Thành ủy là cơ quan chủ quản sẽ rất thuận lợi vì Thành ủy hiện đang quản lý Báo Hà Nội mới, khi đó, Đảng bộ Hà Nội sẽ có một cơ quan báo chí hợp nhất đa phương tiện là tiếng nói chung của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Thủ đô. Cơ quan báo chí hợp nhất chịu trách nhiệm thực hiện thông tin tuyên truyền cho cả Thành ủy và UBND Thành phố cũng như các đoàn thể trên địa bàn Thành phố. Việc thống nhất cơ quan chủ quản sẽ đảm bảo sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện và xuyên suốt của Đảng đối với hoạt động báo chí Thủ đô; đồng thời tập trung nguồn lực (tài chính, nhân sự, công nghệ) để tạo ra sức mạnh tổng hợp: uy tín thương hiệu của các báo lớn cộng hưởng lại, đội ngũ nhân sự tài năng được quy tụ, ngân sách đầu tư không bị dàn trải.

Vận hành tòa soạn hội tụ (Newsroom Convergence)

Báo và Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội - cơ quan báo chí hợp nhất - phải thực hiện hoạt động theo hướng tòa soạn hội tụ hiện đại. Thay vì các tòa soạn riêng lẻ, sẽ thiết lập một Newsroom trung tâm phục vụ cho tất cả các ấn phẩm và kênh của cơ quan báo chí. Các phóng viên sẽ chia sẻ thông tin, tư liệu để sản xuất các sản phẩm tương ứng cho từng nền tảng, nhờ đó bảo đảm nhanh, đồng bộ, tận dụng tốt nhất chất liệu tin tức. Mô hình hội tụ cho phép phóng viên tác nghiệp đa phương tiện: vừa viết tin bài cho báo in, báo điện tử, vừa biết ghi âm làm tin phát thanh, quay phim cơ bản làm tin truyền hình. Biên tập viên có khả năng biên tập đa nền tảng, sẵn sàng điều phối nội dung trên mạng xã hội, nền tảng số. Vận hành tòa soạn hội tụ, Báo và Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội sẽ lấy báo điện tử làm trung tâm, tích hợp đa nền tảng để tăng khả năng tương tác và phủ sóng thông tin đến mọi đối tượng công chúng.

Để vận hành tòa soạn hội tụ, cần đổi mới toàn diện phương pháp sản xuất tin, bài, áp dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR) và các công cụ hỗ trợ để nâng cao hiệu quả và chất lượng nội dung. Đồng thời phải đầu tư hạ tầng kỹ thuật đồng bộ: xây dựng trụ sở tòa soạn; trang bị hệ thống CMS tích hợp chung cho cả báo in, điện tử, phát thanh, truyền hình, cho phép chia sẻ dữ liệu và quy trình biên tập xuyên suốt; thiết lập bàn siêu biên tập (super desk) có màn hình lớn theo dõi dòng tin trên các kênh, tương tự mô hình nhiều hãng thông tấn lớn.

Lộ trình chuyển đổi

Chuyển đổi tổ chức quản lý báo chí địa phương tại TP. Hà Nội theo mô hình một cơ quan quản lý cần thực hiện theo lộ trình khoa học, hạn chế xáo trộn và đảm bảo tính liên tục của hoạt động báo chí. Đề xuất lộ trình theo 2 giai đoạn chính như sau:

Giai đoạn 1 (2025-2026): Chuẩn bị và hợp nhất bước đầu

Trong năm 2025, thành lập Ban Chỉ đạo sắp xếp, phát triển báo chí Hà Nội, xây dựng Đề án hợp nhất cơ quan báo chí Hà Nội.

Trong năm 2026, thực hiện chuyển đổi các cơ quan báo chí nhỏ về đầu mối chung và hợp nhất các cơ quan báo chí chủ lực: hợp nhất Báo Kinh tế & Đô thị vào Báo Hà Nội mới; đồng thời chuẩn bị hợp nhất HanoiTV với báo in.

Thành lập cơ quan báo chí hợp nhất “Báo và Phát thanh - Truyền hình Hà Nội” và đưa vào hoạt động. Xây dựng cơ chế phối hợp chung để các ấn phẩm, kênh phát thanh - truyền hình vẫn hoạt động bình thường, ưu tiên duy trì thông tin thông suốt, không được gián đoạn. Trong giai đoạn này, nhân sự sẽ có xáo trộn nên phải chú trọng làm công tác tư tưởng và minh bạch trong bổ nhiệm, sắp xếp vị trí.

Giai đoạn 2 (2027-2030): Vận hành và hoàn thiện mô hình mới

Chuyển đổi sang tòa soạn hội tụ: Sau khi hợp nhất về mặt pháp lý, trong năm 2027 sẽ tiến hành tái cấu trúc theo mô hình tòa soạn hội tụ. Thành lập Ban biên tập hội tụ (gồm lãnh đạo phụ trách các loại hình); sáp nhập các phòng, ban trùng chức năng; lập các phòng nội dung đa phương tiện theo lĩnh vực. Triển khai đào tạo chuyên môn cho nhân sự về làm báo đa kỹ năng, sử dụng hệ thống CMS tích hợp. Trong thời gian này, hạ tầng kỹ thuật hội tụ cũng từng bước xây dựng: thiết kế newsroom trung tâm, đầu tư thiết bị, phần mềm.

Chính thức ra mắt “Tổ hợp báo chí - truyền thông Thủ đô”. Giới thiệu tên gọi mới, bộ nhận diện thương hiệu, các ấn phẩm/kênh trực thuộc.

Vận hành theo cơ chế mới, đánh giá điều chỉnh: Từ năm 2028 đến năm 2030, cơ quan báo chí hợp nhất hoạt động theo mô hình mới. Trong quá trình này, Thành phố cần hoàn thiện hành lang pháp lý và xây dựng chế độ giám sát, kiểm tra, đánh giá định kỳ.

Báo cáo tổng kết, rút kinh nghiệm: Đến cuối năm 2030, tiến hành tổng kết 5 năm vận hành mô hình báo chí mới. Thành phố cần đánh giá toàn diện những kết quả đạt được (tinh giản bộ máy, tiết kiệm ngân sách, hiệu quả tuyên truyền, sự trưởng thành của đội ngũ nhân lực); chỉ ra những tồn tại, vướng mắc trong quá trình triển khai (cơ chế phối hợp chung, tài chính, nhân sự, khối lượng công việc, …); đưa ra kiến nghị nhằm duy trì, nhân rộng mô hình tổ hợp báo chí địa phương một cơ quan quản lý.

PHÂN TÍCH SWOT TỔ CHỨC QUẢN LÝ BÁO CHÍ ĐỊA PHƯƠNG TẠI HÀ NỘI THEO MÔ HÌNH MỘT CƠ QUAN QUẢN LÝ

Việc tổ chức quản lý báo chí địa phương tại TP. Hà Nội theo mô hình một cơ quan quản lý sẽ mang lại nhiều cơ hội lớn nhưng cũng đối mặt với những thách thức đáng kể, đặc biệt trong bối cảnh cải cách hành chính và chuyển đổi số.

Điểm mạnh (Strengths - S)

TP. Hà Nội có nhiều lợi thế nội tại để thực hiện thành công việc tái cơ cấu báo chí. Thứ nhất, là trung tâm chính trị - xã hội, việc sắp xếp báo chí nhận được sự ủng hộ và quyết tâm chính trị rất cao từ Thành ủy và Trung ương. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết các vấn đề pháp lý và hành chính phức tạp. Thứ hai, các cơ quan báo chí chủ lực của Hà Nội (như Báo Hà Nội mới, HanoiTV) có uy tín chính trị và thương hiệu truyền thống lâu năm, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng một Tổ hợp truyền thông quy mô lớn. Thứ ba, Hà Nội sở hữu tiềm lực nhân sự báo chí dồi dào về số lượng và tài sản công lớn (trụ sở, đài phát sóng), có khả năng chuyển đổi hoặc khai thác để đầu tư vào hạ tầng Tòa soạn hội tụ hiện đại.

Điểm yếu (Weaknesses - W)

Điểm yếu lớn nhất nằm ở sự trì trệ của mô hình quản lý cũ, nhiều đầu mối dẫn đến sự phân tán và manh mún về văn hóa tổ chức, gây ra xung đột và tâm lý xáo trộn, hoang mang trong đội ngũ cán bộ, phóng viên khi tiến hành sáp nhập. Thêm vào đó, đội ngũ nhân sự báo chí đang bị chi phối bởi tính hành chính hóa nghề nghiệp. Các quy định về ngạch, bậc, biên chế theo cơ chế quản lý công vụ làm hạn chế tính linh hoạt trong tuyển dụng và đãi ngộ, gây khó khăn trong việc giữ chân người giỏi. Mặc dù có nỗ lực chuyển đổi số, kỹ năng số và năng lực làm báo đa phương tiện của nhiều phóng viên (đặc biệt là người lớn tuổi) chưa đồng đều, khiến năng lực sản xuất nội dung số của tổng thể hệ thống còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của Tòa soạn hội tụ đúng nghĩa.

Cơ hội (Opportunities - O)

Cơ hội lớn nhất đến từ sự thay đổi mô hình quản trị. Việc chuyển sang chính quyền địa phương 2 cấp là động lực không thể đảo ngược, tạo cơ chế tập trung và đồng bộ hóa thông tin, buộc hệ thống báo chí phải cải cách. Thêm vào đó, Hà Nội có lợi thế lớn từ việc có thể học hỏi kinh nghiệm thực tiễn từ các địa phương đi trước, đặc biệt là TP. Hồ Chí Minh, vốn đã thí điểm các giải pháp quá độ sáng tạo như mô hình quản trị theo Khối chức năng và cơ chế "cơ quan báo chí trong cơ quan báo chí" để ổn định nhân sự và tài chính. Với vị thế Thủ đô, Hà Nội cũng có khả năng kiến nghị và áp dụng các cơ chế tài chính, ngân sách đặc thù để đầu tư dứt điểm vào hạ tầng kỹ thuật và nhân lực chất lượng cao.

Thách thức (Threats - T)

Thách thức lớn nhất đối với sự thành công của Tổ hợp mới là vấn đề nhân sự và thể chế. Nguy cơ “chảy máu chất xám” là rủi ro số một. Nếu Hà Nội vẫn duy trì cơ chế lương hành chính cứng nhắc, nhân sự giỏi sẽ dịch chuyển sang khu vực tư nhân hoặc các đơn vị truyền thông tự chủ cao, làm suy yếu Tổ hợp. Rào cản pháp lý cũng là vấn đề nghiêm trọng, khi Luật Báo chí 2016 hiện hành chưa hoàn thiện để công nhận mô hình “Tổ hợp/Tập đoàn truyền thông” đa loại hình và đa ấn phẩm trực thuộc, gây vướng mắc cho việc vận hành ngay sau khi sáp nhập. Cuối cùng, sự phức tạp trong xử lý tài sản công và công nợ của các đơn vị sau sáp nhập đòi hỏi phải có sự can thiệp pháp lý.

KIẾN NGHỊ VÀ ĐỀ XUẤT

Trong những năm qua, báo chí địa phương tại TP. Hà Nội tuy có nhiều đóng góp tích cực nhưng còn manh mún, phân tán. Với việc chuyển sang chính quyền địa phương 2 cấp đòi hỏi phải tổ chức lại cơ quan quản lý báo chí để nâng cao hiệu lực quản lý và hiệu quả hoạt động. Thực hiện tổ chức quản lý báo chí địa phương tại TP. Nội dưới sự quản lý của một cơ quan chủ quản là Thành ủy Hà Nội cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Một là, hoàn thiện hành lang pháp lý và chính sách đặc thù

Luật Báo chí 2016 quy định, mỗi cơ quan báo chí chỉ được xuất bản một loại hình chính (báo in/tạp chí/đài). Bởi vậy, việc hợp nhất báo và đài cần có cơ sở pháp lý rõ ràng. Cần hoàn thiện khung pháp lý về mô hình Tổ hợp/Tập đoàn truyền thông trong Luật Báo chí sửa đổi. Điều này nhằm hợp pháp hóa mô hình Tổ hợp đa loại hình và đa ấn phẩm trực thuộc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận hành linh hoạt và hiệu quả.

Hà Nội cần chủ động tham mưu và kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết Luật Báo chí 2016, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến việc quản lý nội dung số, bản quyền, lưu chiểu điện tử, quảng cáo, và cơ chế quản lý các mô hình liên kết, xã hội hóa trên môi trường mạng.

Đồng thời, Hà Nội cần nghiên cứu và kiến nghị Trung ương hoàn thiện khung pháp lý cho mô hình “tổ hợp báo chí truyền thông” và ban hành cơ chế đặc thù về tài chính, nhân sự cho cơ quan báo chí mới như quyền tự chủ cao về biên chế và tài chính, tương tự đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên. Nhà nước đặt hàng nhiệm vụ tuyên truyền, trên cơ sở đó cấp một phần ngân sách; phần còn lại cơ quan báo chí tự khai thác từ quảng cáo, dịch vụ truyền thông. Nếu mô hình tổ hợp được công nhận là doanh nghiệp (hoặc hoạt động như doanh nghiệp công ích) thì cần chính sách thuế ưu đãi.

Hai là, thúc đẩy đầu tư công nghệ và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ

Cơ quan báo chí hợp nhất hoạt động theo hướng tòa soạn hội tụ đòi hỏi phải đầu tư công nghệ và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ. Điều này đòi hỏi Thành phố phải ưu tiên ngân sách địa phương cho việc xây dựng nền tảng công nghệ quản lý thống nhất (như hệ thống quản lý lưu chiểu điện tử, hệ thống giám sát nội dung số và các giải pháp an ninh mạng) tại Sở Văn hóa và Thể thao.

Ba là, phát triển nguồn nhân lực và cơ chế đãi ngộ

Việc tổ chức lại báo chí phải đi đôi với tái cấu trúc nguồn nhân lực. Vì vậy, vấn đề nhân sự và đãi ngộ là yếu tố sống còn quyết định sự thành công của mô hình mới. Cần đổi mới cơ chế đãi ngộ cạnh tranh bằng cách đề xuất chính sách tài chính đặc thù, cho phép Tổ hợp Báo chí Thủ đô áp dụng cơ chế trả lương, phụ cấp, và thưởng gắn với hiệu suất công việc (KPI) và kết quả kinh doanh, thay vì chỉ dựa vào ngạch, bậc hành chính cứng nhắc. Việc thí điểm khoán quỹ lương và đặt chỉ tiêu KPI định lượng (dựa trên lượng truy cập, tương tác, doanh thu số) cho từng phòng ban sẽ giảm thiểu nguy cơ “chảy máu chất xám” và thu hút nhân tài số.

Về tái cấu trúc đội ngũ, Tổ hợp Báo chí Thủ đô cần thực hiện sàng lọc và bố trí lại nhân sự, kết hợp chế độ nghỉ hưu sớm tự nguyện có hỗ trợ cho cán bộ khó thích ứng với chuyển đổi số. Đồng thời, cần ưu tiên tuyển dụng các vị trí chiến lược mới cần thiết cho Tòa soạn hội tụ hiện đại, như phóng viên dữ liệu (Data Journalist), biên tập viên AI và kỹ sư truyền thông số. Tổ chức các chương trình đào tạo lại (reskilling/upskilling) chuyên sâu về tác nghiệp đa phương tiện và kỹ năng số cho toàn bộ đội ngũ hiện tại.

Cuối cùng, công tác quản lý nhà nước đối với nhân lực báo chí địa phương tại TP. Hà Nội cần chuyển trọng tâm kiểm tra, giám sát từ chỉ tuân thủ pháp luật sang kiểm soát năng lực chuyên môn và đánh giá theo sản phẩm, đảm bảo rằng quy trình bổ nhiệm, tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế, khắc phục tình trạng hành chính hóa.

Bốn là, kiện toàn quản lý nội bộ

Để giảm thiểu xung đột văn hóa và nhân sự trong giai đoạn hợp nhất, cần xây dựng bộ quy chế hoạt động cho cơ quan báo chí mới trên cơ sở hợp nhất quy chế từ các đơn vị cũ nhưng cập nhật yêu cầu mới. Quy chế phải phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn của các ban nội dung đa phương tiện, cơ chế phối hợp giữa các kênh, chuẩn hóa quy trình xuất bản đa nền tảng. Quy chế mới phải quán triệt yêu cầu tuân thủ pháp luật báo chí, các quy định về đạo đức nghề nghiệp, bản quyền, bảo mật... trong môi trường mới. Ban biên tập hợp nhất phải đề cao kỷ luật thông tin, tránh tình trạng “loạn thông tin” sau hợp nhất. Công tác kiểm duyệt, biên tập cần tăng cường để tất cả sản phẩm dù trên báo in, truyền hình hay mạng xã hội đều thống nhất tuân thủ định hướng chính trị, tôn chỉ mục đích tờ báo. Ngoài ra, cần thiết lập cơ chế đảng lãnh đạo trong cơ quan báo chí mới thông qua việc hình thành một Đảng bộ tại cơ quan hợp nhất. Đảng ủy cơ quan có vai trò giáo dục chính trị tư tưởng, đảm bảo cơ quan báo chí giữ vững định hướng. Đồng thời các đoàn thể như công đoàn, đoàn thanh niên của cơ quan mới cũng kiện toàn để chăm lo đời sống, phát động phong trào thi đua sáng tạo, qua đó tạo môi trường làm việc tích cực cho tập thể người làm báo.

KẾT LUẬN

Hợp nhất các cơ quan báo chí địa phương dưới sự quản lý của một cơ quan chủ quản là Thành ủy Hà Nội sẽ mang lại nhiều lợi ích: (i) Tổ chức bộ máy gọn nhẹ, tránh lãng phí nguồn lực, tiết kiệm ngân sách; (ii) Nâng cao chất lượng thông tin tuyên truyền, đảm bảo thống nhất và hiệu quả hơn trong định hướng dư luận; (iii) Tạo điều kiện cho báo chí Thủ đô phát triển chuyên nghiệp, bắt kịp xu hướng công nghệ, tăng sức cạnh tranh trước các loại hình truyền thông mới; (iv) Góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 18-NQ/TW về đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và Quy hoạch Báo chí Quốc gia, khẳng định vai trò tiên phong gương mẫu của Hà Nội trong cả nước. Mô hình tổ chức quản lý báo chí hợp nhất, đa phương tiện, thuộc sự quản lý thống nhất của Thành ủy Hà Nội, vận hành theo mô hình tòa soạn hội tụ sẽ đưa báo chí Thủ đô bước sang trang mới, phát triển mạnh mẽ, xứng tầm vai trò dẫn dắt thông tin của một trung tâm lớn.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy Hà Nội (2025). Các cơ quan báo chí Thủ đô đẩy mạnh tuyên truyền về sắp xếp, tinh gọn bộ máy. Hội nghị giao ban báo chí chuyên đề.

2. Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (2025). Công văn số 34-CV/BTGTW ngày 17/2/2025 về Chỉ đạo triển khai Nghị quyết 18-NQ/TW đối với báo chí tỉnh, thành phố.

3. Báo Dân trí (2025). Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh xây dựng mô hình tổ hợp hoặc tập đoàn báo chí - truyền thông.

4. Hải Hà (2025). Hà Nội nêu phương án sắp xếp 3 cơ quan báo chí. Báo Thanh Tra điện tử.

5. Hoàng Quỳnh (2025). Đổi tên Trung tâm Truyền thông tỉnh Quảng Ninh thành Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ninh. Báo Quảng Ninh điện tử.

6. Phạm Tuấn (2024). Hà Nội đề xuất phương án “tổ hợp báo chí”. Báo Tuổi Trẻ Online.

7. Phạm Tuấn (2025). Thành ủy Hà Nội đề xuất tiếp tục nghiên cứu về mô hình Tổ hợp báo chí tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Báo Tuổi Trẻ Online.

8. Thủ tướng Chính phủ (2019). Quyết định số 362/QĐ-TTg ngày 3/4/2019 Phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025.

9. Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 348/QĐ-TTg Phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

10. Vũ Phượng (2025). Đặt tên gọi các cơ quan báo chí sau sáp nhập tỉnh, thành thế nào? Báo Thanh Niên.

Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh

Email: Nhan@hcmunre.edu.vn

ThS. Võ Hoàng Điệp

Học viện Hàng không Việt Nam

Tóm tắt

Nghiên cứu khám phá tác động của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) đến giá trị thương hiệu thông qua vai trò trung gian của nhận thức CSR và niềm tin thương hiệu. Một khảo sát theo phương pháp lấy mẫu thuận tiện gồm 243 người tiêu dùng thời trang đã được thực hiện. Sử dụng mô hình phương trình cấu trúc, kết quả cho thấy CSR ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến Giá trị thương hiệu thông qua Nhận thức CSR và Niềm tin thương hiệu. Các kết quả đưa ra những đóng góp về mặt lý thuyết bằng cách mở rộng ứng dụng của lý thuyết kích thích - chủ thể - phản ứng và lý thuyết nhận diện xã hội trong quản lý thương hiệu; đồng thời cung cấp những hiểu biết thực tế cho các doanh nghiệp, nhà hoạch định chính sách, từ đó tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững trong ngành thời trang.

Từ khóa: Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, giá trị thương hiệu, niềm tin thương hiệu

Summary

This study explores the impact of corporate social responsibility (CSR) on brand equity through the mediating roles of CSR perception and brand trust. A convenience sample survey was conducted with 243 fashion consumers. Using structural equation modeling, the results indicate that CSR has both direct and indirect effects on brand equity via CSR perception and brand trust. The findings contribute theoretically by extending the application of the Stimulus–Organism–Response framework and Social Identity Theory in brand management research. Practically, the study provides valuable insights for enterprises and policymakers to enhance CSR implementation, strengthen consumer trust, and build sustainable competitive advantages in the fashion industry.

Keywords: Corporate social responsibility, brand equity, brand trust

GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh gay gắt hiện nay, các doanh nghiệp trong ngành thời trang không chỉ đối mặt với áp lực về giá cả, chất lượng sản phẩm và tốc độ đổi mới, mà còn chịu sự giám sát ngày càng chặt chẽ từ xã hội về trách nhiệm đối với môi trường, người lao động và cộng đồng. Người tiêu dùng hiện đại có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến các yếu tố đạo đức và bền vững trong sản xuất, khiến CSR trở thành một trong những tiêu chí quan trọng định hình hình ảnh và giá trị thương hiệu.

Đặc biệt, ngành thời trang - một lĩnh vực có chuỗi cung ứng phức tạp và tác động lớn đến môi trường cũng như lao động - đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi theo hướng bền vững và có trách nhiệm hơn. Việc thực hiện CSR không chỉ góp phần nâng cao uy tín và niềm tin của khách hàng mà còn tạo lợi thế cạnh tranh, giúp doanh nghiệp xây dựng giá trị thương hiệu mạnh mẽ, khác biệt và lâu dài.

Do đó, việc nghiên cứu tác động của CSR đối với nhận thức và giá trị thương hiệu là rất quan trọng để giúp các doanh nghiệp thời trang Việt Nam tận dụng CSR hiệu quả nhằm đạt được lợi thế cạnh tranh bền vững.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Lý thuyết nền tảng

Mô hình kích thích - chủ thể - phản ứng (SOR)

Mô hình SOR, được giới thiệu bởi Mehrabian và Russell (1974), cho rằng các kích thích bên ngoài (S) ảnh hưởng đến cảm nhận cá nhân (O), sau đó là hành vi (R). Trong bối cảnh hành vi của người tiêu dùng, các hoạt động CSR đóng vai trò là các yếu tố bên ngoài định hình nhận thức và cảm xúc bên trong của người tiêu dùng về một thương hiệu, cuối cùng ảnh hưởng đến phản ứng hành vi của họ như lòng trung thành với thương hiệu và ý định mua hàng (Vuong và cộng sự, 2024). Góc nhìn lý thuyết này đóng vai trò quan trọng trong việc xem xét cách các hoạt động CSR tác động đến nhận thức của người tiêu dùng và lòng tin vào thương hiệu, cuối cùng dẫn đến giá trị thương hiệu được nâng cao (Ali và cộng sự, 2021).

Lý thuyết bản sắc xã hội (SIT)

Lý thuyết bản sắc xã hội, do Tajfel (1979) xây dựng, cho rằng các cá nhân có được cảm giác về bản sắc và lòng tự trọng từ tư cách thành viên của họ trong các nhóm xã hội. Khi người tiêu dùng đồng nhất với một thương hiệu phản ánh các giá trị của họ, đặc biệt là những giá trị được thể hiện thông qua các nỗ lực CSR, họ có nhiều khả năng phát triển sự gắn bó mạnh mẽ với thương hiệu. Các thương hiệu tham gia vào CSR có thể thúc đẩy bản sắc xã hội tích cực trong số người tiêu dùng bằng cách liên kết với các giá trị có trách nhiệm xã hội, do đó tăng cường lòng tin và lòng trung thành với thương hiệu (He và Li, 2011). Sự liên kết này cho phép người tiêu dùng liên kết bản thân với các thương hiệu phản ánh các giá trị đạo đức và xã hội của riêng họ, củng cố mối liên hệ tình cảm của họ với thương hiệu.

Các khái niệm liên quan

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

CSR bao gồm cam kết của công ty trong việc hoạt động có đạo đức và đóng góp vào sự phát triển kinh tế trong khi cải thiện chất lượng cuộc sống của lực lượng lao động, gia đình của họ, cộng đồng địa phương và xã hội nói chung. Carroll (1991) đã khái niệm hóa CSR bao gồm 4 chiều: trách nhiệm kinh tế, pháp lý, đạo đức và từ thiện. Các chiều này cùng nhau phản ánh nghĩa vụ của công ty trong việc đáp ứng những kỳ vọng về tài chính, tuân thủ luật pháp, duy trì các tiêu chuẩn đạo đức và tự nguyện hỗ trợ phúc lợi xã hội.

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong ngành thời trang

Ngành công nghiệp thời trang phải đối mặt với sự giám sát ngày càng tăng liên quan đến các hoạt động đạo đức. Điều đó thúc đẩy nhiều công ty áp dụng các sáng kiến CSR tập trung vào tính bền vững của môi trường cũng như các hoạt động lao động công bằng và sự tham gia của cộng đồng. Những nỗ lực này nhằm mục đích cải thiện hình ảnh thương hiệu và lòng tin của người tiêu dùng. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, người tiêu dùng có nhiều khả năng ủng hộ các thương hiệu thể hiện cam kết thực sự đối với trách nhiệm xã hội, dẫn đến giá trị thương hiệu và lợi thế cạnh tranh được nâng cao (Fernández-Ferrín và cộng sự, 2021).

Nhận thức về CSR

Nhận thức về CSR đề cập đến mức độ mà người tiêu dùng nhận ra và diễn giải các nỗ lực CSR của một công ty (Öberseder và cộng sự, 2014). Nhận thức tích cực về CSR có thể nâng cao hình ảnh và danh tiếng của một thương hiệu, vì người tiêu dùng có nhiều khả năng ủng hộ những công ty mà họ coi là có trách nhiệm xã hội (Carroll, 2021). Nhận thức chính xác và thuận lợi về các hoạt động CSR là rất quan trọng, vì chúng ảnh hưởng đến thái độ và hành vi của người tiêu dùng đối với thương hiệu.

Niềm tin thương hiệu

Niềm tin thương hiệu được định nghĩa là sự sẵn lòng tin tưởng của người tiêu dùng vào khả năng thực hiện chức năng đã nêu của thương hiệu (Chaudhuri và Holbrook, 2001). Niềm tin là yếu tố then chốt trong việc xây dựng mối quan hệ lâu dài với người tiêu dùng, ảnh hưởng đến lòng trung thành và cam kết của họ đối với thương hiệu.

Giá trị thương hiệu

Giá trị thương hiệu thể hiện giá trị được cảm nhận của một thương hiệu trong tâm trí người tiêu dùng. Nó bao gồm các yếu tố như chất lượng được cảm nhận, lòng trung thành với thương hiệu và các liên tưởng thương hiệu (Aaker, 1991). Giá trị thương hiệu cao cho thấy vị thế thị trường mạnh mẽ và lợi thế cạnh tranh, vì người tiêu dùng sẵn sàng trả phí bảo hiểm cho các thương hiệu mà họ cảm nhận là có giá trị.

Giả thuyết và mô hình nghiên cứu

Niềm tin thương hiệu là yếu tố quyết định quan trọng của giá trị thương hiệu. Các thương hiệu đáng tin cậy có nhiều khả năng tận hưởng lòng trung thành của khách hàng, truyền miệng tích cực và vị thế cao cấp trên thị trường. Các nghiên cứu đã xác nhận rằng niềm tin thương hiệu đóng góp trực tiếp vào giá trị thương hiệu bằng cách thúc đẩy mối quan hệ chặt chẽ giữa người tiêu dùng và thương hiệu (Vuong và cộng sự, 2024). Mối quan hệ này làm nổi bật vai trò của niềm tin trong việc nâng cao giá trị và giá trị chung của một thương hiệu. Vì vậy, giả thuyết được đề xuất như sau:

H1: Niềm tin vào thương hiệu ảnh hưởng tích cực đến Giá trị thương hiệu.

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh mối quan hệ tích cực giữa CSR và giá trị thương hiệu. Theo đó, hoạt động CSR nâng cao danh tiếng thương hiệu, từ đó ảnh hưởng tích cực đến giá trị thương hiệu (Fatma và cộng sự, 2015). Điều này cho thấy nhận thức của người tiêu dùng về các sáng kiến CSR của công ty có thể dẫn đến tăng giá trị thương hiệu. Nhóm tác giả đưa ra giả thuyết:

H2: CSR có tác động tích cực đến Giá trị thương hiệu.

Việc thực hiện tốt CSR giúp doanh nghiệp thể hiện cam kết đối với các giá trị nhân văn và phát triển bền vững, từ đó tạo dựng niềm tin thương hiệu. Ngược lại, thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng, vi phạm lao động hay gây ô nhiễm môi trường có thể làm xói mòn nghiêm trọng niềm tin và hình ảnh thương hiệu, đặc biệt trong ngành thời trang vốn chịu nhiều chỉ trích về tính “thiếu bền vững”. Do đó, giả thuyết sau được đề xuất:

H3: CSR có tác động tích cực đến Niềm tin thương hiệu.

Hiệu quả của các sáng kiến CSR phần lớn phụ thuộc vào nhận thức và cảm nhận của người tiêu dùng về những nỗ lực này. Các nghiên cứu đã phát hiện ra rằng các hoạt động CSR được truyền đạt tốt có ảnh hưởng tích cực đến nhận thức CSR của người tiêu dùng, dẫn đến đánh giá thương hiệu có lợi (Pomering và Dolnicar, 2009). Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc truyền đạt hiệu quả các nỗ lực CSR để định hình nhận thức tích cực của người tiêu dùng. Do đó, giả thuyết sau được đề xuất:

H4: CSR ảnh hưởng tích cực đến Nhận thức về CSR.

Nhận thức tích cực về CSR có thể tăng cường lòng tin vào thương hiệu, vì người tiêu dùng có xu hướng tin tưởng các thương hiệu mà họ cho là có trách nhiệm xã hội. Kim và cộng sự (2015) khẳng định, nhận thức CSR ảnh hưởng đáng kể đến lòng tin vào thương hiệu và làm trung gian cho mối quan hệ giữa CSR và lòng trung thành với thương hiệu. Điều này chỉ ra rằng, khi người tiêu dùng nhận ra và đánh giá cao những nỗ lực CSR của một thương hiệu, lòng tin của họ vào thương hiệu sẽ được củng cố. Do đó, nhóm tác giả phát triển giả thuyết:

H5: Nhận thức về CSR ảnh hưởng tích cực đến Niềm tin thương hiệu.

Các sáng kiến CSR có thể dẫn đến tăng cường niềm tin thương hiệu, qua đó nâng cao giá trị thương hiệu. Một số nghiên cứu đã phát hiện ra rằng, niềm tin thương hiệu làm trung gian cho tác động của CSR đối với lòng trung thành và giá trị thương hiệu, như vậy niềm tin là một con đường quan trọng mà CSR tác động đến giá trị thương hiệu (Choi và La, 2013). Do đó, nhóm tác giả đưa ra giả thuyết:

H6: Niềm tin thương hiệu đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa CSR và Giá trị thương hiệu.

Nhận thức về CSR đóng vai trò là yếu tố trung gian giữa các sáng kiến về CSR và lòng tin vào thương hiệu. Các hoạt động CSR hiệu quả có thể nâng cao nhận thức của người tiêu dùng, từ đó xây dựng lòng tin vào thương hiệu. Từ đó, giả thuyết được phát triển như sau:

H7: Nhận thức về CSR đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa CSR và Niềm tin thương hiệu.

Từ các giả thuyết trên, nhóm tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu, thể hiện tại Hình 1.

Hình 1: Mô hình nghiên cứu

Nguồn: Nhóm tác giả đề xuất

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu định lượng được áp dụng để đánh giá mô hình phương trình cấu trúc (SEM) thông qua phần mềm SmartPLS 3.0. Bảng khảo sát được đánh giá bằng thang đo Likert 5 mức độ, từ 1 - "hoàn toàn không đồng ý" đến 5 - "hoàn toàn đồng ý". Thước đo CSR được điều chỉnh và kế thừa từ nghiên cứu của Carroll (1991). Thước đo Nhận thức CSR được kế thừa từ Öberseder và cộng sự (2014). Niềm tin thương hiệu được đánh giá bằng thước đo do Ballester và cộng sự (2003) phát triển. Cuối cùng, Giá trị thương hiệu được đo lường theo Aaker (1991).

Phương pháp lấy mẫu thuận tiện thông qua Google form được thực hiện từ ngày 15/5 đến 15/6/2025. Đối tượng mục tiêu bao gồm những người tiêu dùng có kinh nghiệm mua sản phẩm thời trang trước đó. Kết quả thu được 243 phản hồi hợp lệ.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Đánh giá mô hình đo lường

Độ tin cậy và giá trị của các cấu trúc được đánh giá bằng Cronbach's Alpha, độ tin cậy tổng hợp (CR) và phương sai trích xuất trung bình (AVE). Bảng 1 cho biết, tất cả các cấu trúc đều chứng minh độ tin cậy đạt yêu cầu, với giá trị Cronbach's Alpha và CR vượt ngưỡng 0,7. Giá trị AVE cho mỗi cấu trúc vượt ngưỡng chuẩn 0,5, cho thấy giá trị hội tụ đủ. Giá trị phân biệt được xác nhận khi căn bậc hai của AVE của mỗi cấu trúc lớn hơn các tương quan của nó với các cấu trúc khác (Bảng 2).

Bảng 1: Hệ số tải, AVE, độ tin cậy tổng hợp, Cronbach Alpha

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu

Bảng 2: Tiêu chí Fornell-Larcker

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu

Đánh giá mô hình cấu trúc

Phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM) được thực hiện để kiểm tra các mối quan hệ trực tiếp. Kết quả ở Bảng 3 cho thấy, các giả thuyết H1 đến H5 đều được chấp nhận với β > 0 và P < 0,05.

Mô hình có khả năng giải thích đáng kể với các giá trị R² là 0,52 đối với Niềm tin thương hiệu và 0,47 đối với Giá trị thương hiệu, nghĩa là các biến độc lập chiếm lần lượt 52% và 47% phương sai trong các cấu trúc này. Tính liên quan dự đoán được đánh giá thông qua các giá trị Q² cũng đã được thiết lập, xác nhận tính mạnh mẽ của mô hình.

Bảng 3: Kết quả kiểm định giả thuyết

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu

Hình 2: Kết quả của mô hình cấu trúc

guồn: Kết quả xử lý dữ liệu

Đánh giá tác động gián tiếp

Với mức ý nghĩa 5%, các tác động gián tiếp riêng biệt đều đạt giá trị kiểm định (Bảng 4). Theo đó, PSCR đóng vai trò trung gian đáng kể cho mối quan hệ giữa CSR và Giá trị thương hiệu (β = 0,150; P = 0,022). Mối quan hệ giữa CSR và Giá trị thương hiệu cũng cho thấy tác động trung gian tương đối của Niềm tin thương hiệu (β = -0,125; P = 0,034). Giả thuyết H6 và H7 được chấp nhận.

Bảng 4: Kiểm định tác động gián tiếp

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ

Kết quả chứng minh rằng các hoạt động ​​CSR ảnh hưởng đáng kể và tích cực đến Nhận thức CSR và Niềm tin thương hiệu. Bên cạnh đó, Nhận thức CSR tích cực này làm tăng Niềm tin thương hiệu, từ đó thúc đẩy đáng kể Giá trị thương hiệu. Tác động này làm nổi bật một cơ chế quan trọng mà CSR hỗ trợ xây dựng giá trị thương hiệu. Người tiêu dùng có nhiều khả năng tin tưởng và trung thành với các thương hiệu mà họ coi là có đạo đức và có trách nhiệm.

Hơn nữa, nghiên cứu cũng xác nhận tác động trực tiếp đáng kể của CSR lên Giá trị thương hiệu, cho thấy các hoạt động CSR có thể nâng cao giá trị thương hiệu trực tiếp thông qua các yếu tố trung gian.

Từ những phát hiện trên, nghiên cứu này đưa ra một số hàm ý quản trị sau:

Thứ nhất, các doanh nghiệp cần tích hợp chiến lược CSR vào mô hình kinh doanh cốt lõi của mình, thay vì chỉ coi nó là một hoạt động phụ. Điều này đảm bảo các sáng kiến ​​CSR mang tính xác thực và phù hợp với các giá trị cốt lõi của thương hiệu. Đây là điều rất quan trọng để nuôi dưỡng niềm tin thực sự của người tiêu dùng.

Thứ hai, các doanh nghiệp cũng cần phải tham gia vào việc truyền thông minh bạch và hiệu quả về các nỗ lực CSR của mình. Bằng cách báo cáo rõ ràng về các hoạt động CSR thông qua các kênh khác nhau, các thương hiệu có thể cải thiện đáng kể nhận thức của người tiêu dùng, từ đó xây dựng niềm tin và củng cố cam kết của thương hiệu đối với CSR. Sự tham gia này giải quyết các vấn đề xã hội thiết thực và củng cố mối liên hệ tình cảm giữa thương hiệu và người tiêu dùng, từ đó nâng cao giá trị thương hiệu.

Thứ ba, các nhà hoạch định chính sách cần thiết lập và thực thi nghiêm ngặt các chính sách khuyến khích hoặc bắt buộc thực hành CSR trong tất cả các ngành, trong đó có ngành thời trang. Điều này tạo ra một sân chơi bình đẳng và thúc đẩy một tiêu chuẩn đạo đức kinh doanh toàn cầu. Cùng với đó, việc cung cấp các ưu đãi, chẳng hạn như ưu đãi thuế hoặc các chương trình công nhận công khai cho các công ty có thành tích CSR mẫu mực, có thể thúc đẩy đáng kể việc áp dụng rộng rãi hơn các hoạt động CSR.

Thứ tư, các hiệp hội và tổ chức thương mại có thể phát động các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng để giáo dục người tiêu dùng về tầm quan trọng của CSR. Kiến thức này trao quyền cho người tiêu dùng đưa ra quyết định mua hàng sáng suốt, khen thưởng các doanh nghiệp có trách nhiệm và thúc đẩy sự thay đổi trên toàn thị trường.

Tài liệu tham khảo:

1. Aaker, D. A. (1991). Managing Brand Equity. Free Press.

2. Ali, W., Danni, Y., Latif, B., Kouser, R., & Baqader, S. (2021). Corporate Social Responsibility and Customer Loyalty in Food Chains-Mediating Role of Customer Satisfaction and Corporate Reputation. Sustainability, 13(16), 8681. https://doi.org/10.3390/su13168681

3. Ballester, E., Munuera-Alemán, J.-L., & Yagüe, M. (2003). Development and validation of a trust scale. International Journal of Market Research, 45, 35-56.

4. Carroll, A. B. (1991). The pyramid of corporate social responsibility: Toward the moral management of organizational stakeholders. Business Horizons, 34(4), 39-48. https://doi.org/10.1016/0007-6813(91)90005-G

5. Carroll, A. B. (2021). Corporate Social Responsibility: Perspectives on the CSR Construct’s Development and Future. Business and Society, 60(6), 1258-1278. https://doi.org/10.1177/00076503211001765

6. Chaudhuri, A., & Holbrook, M. B. (2001). The Chain of Effects from Brand Trust and Brand Affect to Brand Performance: The Role of Brand Loyalty. Journal of Marketing, 65(2), 81-93. https://doi.org/10.1509/jmkg.65.2.81.18255

7. Choi, B., & La, S. (2013). The impact of corporate social responsibility (CSR) and customer trust on the restoration of loyalty after service failure and recovery. Journal of Services Marketing, 27. https://doi.org/10.1108/08876041311330717

8. Fatma, M., Rahman, Z., & Khan, I. (2015). Building company reputation and brand equity through CSR: the mediating role of trust. International Journal of Bank Marketing, 33(6), 840-856. https://doi.org/10.1108/IJBM-11-2014-0166

9. Fernández-Ferrín, P., Castro-González, S., & Bande, B. (2021). Corporate social responsibility, emotions, and consumer loyalty in the food retail context: Exploring the moderating effect of regional identity. Corporate Social Responsibility and Environmental Management, 28(2), 648-666. https://doi.org/10.1002/csr.2077

10. He, H., & Li, Y. (2011). CSR and Service Brand: The Mediating Effect of Brand Identification and Moderating Effect of Service Quality. Journal of Business Ethics, 100(4), 673-688. https://doi.org/10.1007/s10551-010-0703-y

11. Kim, H., Hur, W. M., & Yeo, J. (2015). Corporate brand trust as a mediator in the relationship between consumer perception of CSR, corporate hypocrisy, and corporate reputation. Sustainability (Switzerland), 7(4), 3683-3694. https://doi.org/10.3390/su7043683

12. Mehrabian, A., & Russell, J. A. (1974). An approach to environmental psychology.

13. Öberseder, M., Schlegelmilch, B. B., Murphy, P. E., & Gruber, V. (2014). Consumers’ Perceptions of Corporate Social Responsibility: Scale Development and Validation. Journal of Business Ethics, 124(1), 101-115. https://doi.org/10.1007/s10551-013-1787-y

14. Pomering, A., & Dolnicar, S. (2009). Assessing the Prerequisite of Successful CSR Implementation: Are Consumers Aware of CSR Initiatives? Journal of Business Ethics, 85, 285-301. https://doi.org/10.1007/s10551-008-9729-9

15. Tajfel, H. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. The Social Psychology of Intergroup Relations/Brooks/Cole.

16. Vuong, B. N., Voak, A., Hossain, S. F. A., Phuoc, N. T., & Dang, L. H. (2024). The Impact of Corporate Social Responsibility on Customer Loyalty through Brand Trust and Brand Reputation: Evidence from Low-Cost Airlines. Transportation Research Procedia, 80, 111-118. https://doi.org/10.1016/j.trpro.2024.09.015

Học viên cao học - Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh

PGS, TS. Nguyễn Hoàng Phương

Học viện Chính trị Khu vực II

Tóm tắt

Logistics là một trong những yếu tố then chốt, có vai trò ngày càng quan trọng trong việc quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế vùng và quốc gia. Vùng Đông Nam Bộ - cực tăng trưởng kinh tế hàng đầu Việt Nam - đang đứng trước cả cơ hội và thách thức trong việc phát triển hệ thống logistics hiện đại, hiệu quả và bền vững. Nghiên cứu đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển logistics tại khu vực này trên các phương diện: năng lực nguồn lực logistics; môi trường thể chế và giao dịch; hiệu quả mạng lưới kết nối; năng lực thị trường dịch vụ logistics; đồng thời đưa ra một số khuyến nghị trong thời gian tới.

Từ khóa: Phát triển logistics, các nhân tố ảnh hưởng, Đông Nam Bộ

Summary

Logistics is one of the key factors that increasingly determines the competitiveness of regional and national economies. The Southeast region – Viet Nam’s leading economic growth pole - is currently facing both opportunities and challenges in developing a modern, efficient, and sustainable logistics system. This study assesses the factors influencing logistics development in the region from multiple dimensions: logistics resource capacity, institutional and transactional environment, network connectivity efficiency, and the competitiveness of the logistics service market, and at the same time, proposes several recommendations for future development.

Keywords: Logistics development, influencing factors, Southeast region

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, logistics đã trở thành một trụ cột quan trọng của tăng trưởng kinh tế, góp phần nâng cao năng suất, giảm chi phí giao dịch và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thương mại, đầu tư. Vùng Đông Nam Bộ, với lợi thế vượt trội về vị trí địa lý, kết nối quốc tế, hệ thống cảng biển - cảng hàng không, cùng với mật độ khu công nghiệp, khu chế xuất cao nhất cả nước, đang đóng vai trò là trung tâm logistics hàng đầu. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, logistics của Vùng vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng, còn tồn tại nhiều hạn chế về hạ tầng, nguồn nhân lực, thể chế quản lý, năng lực doanh nghiệp và hiệu quả kết nối liên vùng. Chính vì vậy, việc đánh giá các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển logistics vùng Đông Nam Bộ, từ đó đưa ra các giải pháp phát triển trong thời gian tới là cần thiết.

NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN LOGISTICS

Năng lực nguồn lực logistic

Năng lực nguồn lực logistics được xem là yếu tố căn bản quyết định đến hiệu quả vận hành và khả năng cạnh tranh của toàn bộ hệ thống logistics. Theo Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV), doanh nghiệp và vùng lãnh thổ có lợi thế khi sở hữu các nguồn lực có giá trị, khan hiếm, khó bắt chước và khó thay thế. Nghiên cứu của Wernerfelt (1984) cho thấy, các nguồn lực quan trọng trong logistics bao gồm: hạ tầng cứng (cảng biển, cảng hàng không, kho bãi, trung tâm logistics), nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn và công nghệ quản trị hiện đại.

Đối với vùng Đông Nam Bộ, có thể thấy rõ sự vượt trội về hạ tầng so với các vùng khác với hệ thống cảng Cái Mép - Thị Vải, cảng Cát Lái, sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất và dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành sắp đi vào hoạt động… Đây là những đầu mối quan trọng kết nối vùng với chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, những nguồn lực này chưa được khai thác tối đa do thiếu liên kết và thiếu sự đồng bộ trong quy hoạch.

Về nhân lực, trong Vùng đã có nhiều trường đại học, cao đẳng và cơ sở đào tạo chuyên ngành logistics. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn lao động logistics vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu về kỹ năng số, ngoại ngữ và năng lực quản lý chuỗi cung ứng tích hợp. Tỷ lệ nhân sự được đào tạo bài bản chuyên ngành còn thấp, dẫn đến sự lệ thuộc vào lao động phổ thông hoặc phải thuê chuyên gia nước ngoài cho các vị trí quản lý cao cấp. Điều này gây ra áp lực lớn cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa vốn chiếm đa số trong ngành.

Môi trường thể chế và giao dịch

Theo Lý thuyết thể chế (Institutional Theory), thể chế đóng vai trò định hình hành vi của các tổ chức và doanh nghiệp. Trong logistics, thể chế bao gồm hệ thống pháp luật, chính sách, quy định và cơ chế điều phối (North, 1990). Vùng Đông Nam Bộ hiện có lợi thế khi được Chính phủ quan tâm đặc biệt, với nhiều chiến lược, quy hoạch phát triển logistics đã được ban hành. Tuy nhiên, mối liên kết về logistics giữa TP. Hồ Chí Minh với các tỉnh lân cận như Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu… vẫn còn thiếu hiệu quả. Việc mỗi địa phương theo đuổi chiến lược riêng, thiếu cơ chế chia sẻ thông tin, phối hợp quy hoạch và đầu tư hạ tầng logistics liên vùng đã làm giảm hiệu suất khai thác tài nguyên chung và gia tăng chi phí logistics toàn Vùng. Đây là một hạn chế thể chế rõ rệt trong cơ chế điều hành phát triển kinh tế Vùng.

Hiệu quả mạng lưới kết nối

Lý thuyết mạng lưới (Network Theory) khẳng định rằng, hiệu quả của một hệ thống logistics phụ thuộc lớn vào chất lượng và sự gắn kết của mạng lưới các tác nhân. Khi được vận dụng vào phân tích hệ thống logistics, Lý thuyết mạng lưới cho phép chuyển từ cách nhìn logistics như một chuỗi tuyến tính (nơi hàng hóa đi từ điểm A đến B) sang cách nhìn hệ thống logistics như một mạng lưới đa chiều, bao gồm các nút (nodes) như cảng, kho, sân bay, trung tâm logistics và các liên kết (links) như đường bộ, đường thủy, đường sắt, hoặc hành lang thương mại.

Vùng Đông Nam Bộ có mạng lưới hạ tầng đa phương thức, gồm: đường bộ, đường sắt, đường thủy và hàng không. Tuy nhiên, các phương thức này chưa thực sự liên thông, dẫn đến tình trạng vận tải đường bộ vẫn chiếm tỷ trọng quá lớn, gây tắc nghẽn và chi phí cao. Bên cạnh đó, liên kết vùng trong logistics còn nhiều hạn chế. Dù đã có các thỏa thuận hợp tác giữa TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, nhưng cơ chế phối hợp thực chất chưa hình thành. Thiếu một cơ quan điều phối logistics vùng khiến cho các dự án đầu tư thường rời rạc, dễ dẫn đến trùng lặp hoặc bỏ sót cơ hội kết nối. Các hành lang vận tải quốc tế qua cửa khẩu Mộc Bài, Hoa Lư vẫn chưa được khai thác hết tiềm năng do thiếu cơ chế thông quan và dịch vụ hỗ trợ hiệu quả.

Hơn nữa, dữ liệu logistics hiện nay còn phân tán và thiếu chia sẻ. Các sàn giao dịch vận tải điện tử, nền tảng kết nối cung - cầu logistics chưa phát triển, dẫn đến tình trạng vận tải rỗng, kém hiệu quả. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của toàn Vùng, trong khi các trung tâm logistics hiện đại chưa được xây dựng đồng bộ và đúng quy hoạch.

Năng lực thị trường dịch vụ logistics

Theo mô hình cấu trúc - hành vi - hiệu quả (Structure - Conduct - Performance - SCP), cấu trúc thị trường, hành vi doanh nghiệp và kết quả hoạt động có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Về nguyên lý, SCP cho rằng cấu trúc thị trường (Structure) - thể hiện ở số lượng doanh nghiệp, rào cản gia nhập, mức độ tập trung, sản phẩm thay thế, mức độ phân mảnh thị phần sẽ ảnh hưởng đến hành vi doanh nghiệp (Conduct) trong các khía cạnh như định giá, đổi mới công nghệ, đầu tư dài hạn hoặc chiến lược cạnh tranh.

Ứng dụng mô hình này vào vùng Đông Nam Bộ càng trở nên phù hợp, bởi đây là nơi tập trung mật độ doanh nghiệp logistics cao nhất cả nước. Tuy nhiên, các doanh nghiệp nước ngoài lại chiếm lĩnh thị phần dịch vụ logistics quốc tế và các khâu có giá trị gia tăng cao. Doanh nghiệp logistics trong nước chủ yếu hoạt động ở các dịch vụ cơ bản như vận tải, kho bãi, giao nhận. Các dịch vụ tích hợp, quản lý chuỗi cung ứng hay logistics 4PL, 5PL hầu như do các tập đoàn nước ngoài đảm nhiệm. Điều này phản ánh sự thiếu hụt cả về vốn, công nghệ lẫn kinh nghiệm quản trị của doanh nghiệp nội. Hệ quả là chuỗi giá trị logistics bị phân mảnh, doanh nghiệp nội khó vươn lên ở những nấc thang cao hơn.

Những vấn đề đặt ra

Thực tiễn cho thấy, khả năng chuyển hóa chính sách thành năng lực logistics thực tế phụ thuộc nhiều vào nội lực từng địa phương. Những tỉnh, thành phố có nền công nghiệp và dịch vụ phát triển như TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai thường tận dụng tốt hơn các chính sách hỗ trợ, trong khi những địa phương có nền tảng kinh tế còn yếu như Tây Ninh gặp nhiều khó khăn trong triển khai. Sự thiếu nhất quán và đồng bộ giữa chính quyền trung ương và địa phương dẫn đến tình trạng chính sách ban hành nhiều nhưng hiệu quả thấp.

Một vấn đề nổi bật là thiếu cơ chế điều phối vùng có thực quyền. Các sáng kiến hợp tác vùng hiện nay mới dừng ở mức ký kết biên bản ghi nhớ, chưa tạo ra sự phối hợp trong triển khai các dự án hạ tầng hay chính sách chung. Điều này khiến cho đầu tư hạ tầng logistics tuy nhiều nhưng chưa phát huy hiệu quả tối đa, thậm chí có nguy cơ trùng lặp hoặc bỏ sót những dự án có ý nghĩa chiến lược.

Ngoài hạ tầng cứng, hạ tầng mềm như cơ sở dữ liệu chung, nền tảng kết nối số và tiêu chuẩn hóa dịch vụ logistics chưa được chú trọng. Doanh nghiệp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin thị trường, chính sách, dẫn đến thiếu minh bạch và gia tăng chi phí giao dịch. Trong khi đó, sự phát triển thị trường dịch vụ logistics cũng chưa đồng đều, doanh nghiệp nội địa còn yếu thế trước các tập đoàn đa quốc gia.

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ LOGISTICS VÙNG ĐÔNG NAM BỘ

Một là, việc nâng cấp và hiện đại hóa hạ tầng logistics phải được xem như một ưu tiên chiến lược. Đông Nam Bộ đang đối diện với tình trạng quá tải cảng biển, sân bay và đường bộ, trong khi các trung tâm logistics hiện hữu phân bổ chưa hợp lý. Do đó, cần đẩy mạnh đầu tư xây dựng các trung tâm logistics liên vùng, tích hợp chức năng kho bãi, phân phối, dịch vụ giá trị gia tăng và quản trị chuỗi cung ứng, đặc biệt tại các khu vực cửa ngõ như Cái Mép - Thị Vải, Cát Lái, Long Thành…. Đồng thời, cần phát triển mạnh logistics đường thủy nội địa và đường sắt nhằm giảm áp lực cho đường bộ vốn đang chịu tải quá lớn, qua đó nâng cao tính kết nối đa phương thức. Việc xây dựng các hành lang logistics xanh, kết hợp cảng cạn (ICD) với các khu công nghiệp, cụm sản xuất và vùng nguyên liệu sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho lưu chuyển hàng hóa, đồng thời giảm chi phí logistics và phát thải môi trường.

Hai là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực logistics. Đây là giải pháp mang tính nền tảng. Các địa phương cần phối hợp chặt chẽ với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo sát thực tế, cập nhật xu hướng công nghệ như logistics số, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn và Internet vạn vật trong quản lý vận tải và kho bãi. Ngoài ra, việc khuyến khích doanh nghiệp logistics tham gia vào quá trình đào tạo thông qua mô hình “doanh nghiệp - nhà trường - viện nghiên cứu” sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn. Cần có cơ chế hỗ trợ tài chính, học bổng, đào tạo lại (reskilling) và nâng cao (upskilling) cho lực lượng lao động trẻ, cũng như đội ngũ quản trị cấp trung và cấp cao để đảm bảo nguồn lực nhân sự chất lượng cao phục vụ cho phát triển bền vững logistics Vùng.

Ba là, cải thiện môi trường thể chế và khung pháp lý điều chỉnh hoạt động logistics. Cần rà soát, loại bỏ các thủ tục hành chính chồng chéo, đơn giản hóa quy trình hải quan, kiểm dịch, cấp phép vận tải và kết nối thông tin giữa các cơ quan quản lý. Việc đẩy mạnh áp dụng hải quan điện tử, cơ chế một cửa quốc gia, một cửa ASEAN và dịch vụ công trực tuyến toàn diện sẽ góp phần giảm thời gian thông quan, hạn chế chi phí phát sinh và nâng cao chỉ số hiệu quả logistics (LPI). Đồng thời, chính quyền vùng cần có chính sách khuyến khích đầu tư logistics bằng cách ban hành ưu đãi thuế, hỗ trợ đất đai và cơ chế huy động vốn tư nhân theo hình thức hợp tác công - tư (PPP) để phát triển các dự án logistics quy mô lớn. Sự phối hợp điều hành chính sách logistics vùng giữa TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai và các địa phương lân cận cần được thể chế hóa bằng một cơ quan điều phối vùng hoặc hội đồng logistics Vùng nhằm đảm bảo tính liên kết, tránh đầu tư dàn trải và cạnh tranh không lành mạnh.

Bốn là, hình thành các liên minh logistics hoặc hiệp hội chuyên ngành đóng vai trò trung gian điều phối, giúp các doanh nghiệp chia sẻ thông tin, tối ưu hóa tải trọng, phối hợp vận tải đa phương thức và giảm thiểu chi phí. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được hỗ trợ tiếp cận nền tảng công nghệ chung, qua đó có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi dịch vụ giá trị gia tăng thay vì chỉ đảm nhiệm các khâu vận tải truyền thống. Việc phát triển các hệ sinh thái logistics số, dựa trên nền tảng chia sẻ dữ liệu, theo dõi hành trình hàng hóa theo thời gian thực và tích hợp dịch vụ tài chính logistics (finlog) sẽ mở ra cơ hội đổi mới mô hình kinh doanh, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của toàn bộ chuỗi cung ứng.

Năm là, tập trung phát triển các doanh nghiệp logistics trong nước đủ sức cạnh tranh với các tập đoàn quốc tế. Cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong nước phát triển dịch vụ logistics tích hợp (3PL, 4PL) với khả năng cung ứng toàn diện, bao gồm quản trị chuỗi cung ứng, tối ưu hóa tồn kho, tư vấn chiến lược logistics cho khách hàng. Các doanh nghiệp cần chủ động đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quy trình và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như ISO, C-TPAT, AEO để nâng cao uy tín và khả năng tiếp cận khách hàng toàn cầu. Ngoài ra, Nhà nước có thể khuyến khích hình thành các quỹ đầu tư đổi mới logistics, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực logistics công nghệ (logtech), nhằm tạo thêm động lực cạnh tranh và sự đa dạng cho thị trường dịch vụ logistics vùng Đông Nam Bộ.

(*) Nghiên cứu được thực hiện trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh theo Nghị quyết số 202/2025/QH15

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2024). Báo cáo tổng hợp quy hoạch vùng Đông Nam Bộ thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2050.

2. Đặng Đình Đào và Nguyễn Minh Sơn (2012). Dịch vụ logistics ở Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế. Nxb Chính trị quốc gia.

3. North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press.

4. Thủ tướng Chính phủ (2017). Quyết định số 200/QĐ-TTg ngày 14/2/2017 về Kế hoạch hành động nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển dịch vụ logistics Việt Nam đến năm 2025.

5. Wernerfelt, B. (1984) The Resource-Based View of the Firm. Strategic Management Journal, 5, 171-180. https://doi.org/10.1002/smj.4250050207.

Công ty TNHH Dịch vụ Kế toán Thuế Thiên Ý

Email: thanhdu101990@gmail.com

ThS. Nguyễn Bá Hưng

Thuế Cơ sở 21 - TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hiện đại hóa quản lý thuế đã và đang được đẩy mạnh như hiện nay, các chính sách trọng tâm như áp dụng hóa đơn điện tử và chuyển đổi phương pháp kê khai thuế từ thuế khoán sang tự kê khai cũng đang được triển khai mạnh mẽ. Các cải cách này không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, mà còn hướng đến việc hỗ trợ phát triển kinh tế tư nhân theo định hướng của Nghị quyết 68-NQ/TW và Nghị quyết 198/2025/QH15. Đặc biệt, Nghị định 70/2025/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định 123/2020/NĐ-CP) đã hoàn thiện khung pháp lý cho hóa đơn điện tử, tạo nền tảng vững chắc cho việc minh bạch hóa tài chính và thúc đẩy quá trình số hóa trong lĩnh vực thuế. Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích chính sách, khảo sát tài liệu và tổng hợp thực tiễn để đánh giá tác động, từ đó đề xuất các giải pháp hỗ trợ, như: tăng cường đào tạo, cung cấp công cụ miễn phí và đơn giản hóa thủ tục hành chính, đồng thời hoàn thiện hệ thống quản lý thuế trong kỷ nguyên số.

Từ khóa: Chuyển đổi số, hóa đơn điện tử, hộ kinh doanh, kê khai thuế, kinh tế tư nhân, quản lý thuế, Nghị quyết 68-NQ/TW, Nghị quyết 198/2025/QH15, Nghị định 70/2025/NĐ-CP

Summary

In the context of accelerated digital transformation and modernization of tax administration, key policies such as the implementation of electronic invoices and the transition from fixed-tax declarations to self-assessment are being actively promoted. These reforms aim not only to enhance administrative efficiency but also to support the development of the private sector in line with Resolution No. 68-NQ/TW and Resolution No. 198/2025/QH15. Notably, Decree No. 70/2025/NĐ-CP (amending Decree No. 123/2020/NĐ-CP) has improved the legal framework for electronic invoices, establishing a solid foundation for financial transparency and promoting digitalization in taxation. This study employs policy analysis, document review, and synthesis of practical evidence to assess the impacts of these reforms. Based on the findings, it proposes several support measures, including capacity-building programs, provision of free digital tools, simplification of administrative procedures, and improvement of the tax management system in the digital era.

Keywords: Digital transformation, electronic invoices, household businesses, tax declaration, private sector, tax administration, Resolution No. 68-NQ/TW, Resolution No. 198/2025/QH15, Decree No. 70/2025/NĐ-CP

ĐẶT VẤN ĐỀ

Hiện đại hóa quản lý thuế là một trong những ưu tiên chiến lược của Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả thu ngân sách, giảm thất thu thuế và thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch (Tổng cục Thuế, nay là Cục Thuế - Bộ Tài chính, 2023). Trong đó, hộ kinh doanh - chiếm khoảng 70% tổng số cơ sở kinh doanh tại Việt Nam (GSO, 2024) - đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức khi thích ứng với các chính sách thuế mới. Hai cải cách nổi bật là việc triển khai hóa đơn điện tử (HĐĐT) theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP và chuyển đổi từ phương pháp thuế khoán sang tự kê khai thuế theo Nghị quyết 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.

Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, hiện đại hóa quản lý thuế, đặc biệt là ứng dụng công nghệ số, mang lại lợi ích lớn, như: giảm chi phí tuân thủ, tăng tính minh bạch và cải thiện năng suất hành chính (OECD, 2021; Nguyễn và Trần, 2022). Tuy nhiên, đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, những thách thức như: thiếu kỹ năng công nghệ, hạ tầng hạn chế và nhận thức pháp lý thấp của các nhóm kinh doanh nhỏ lẻ có thể cản trở quá trình triển khai (World Bank, 2023). Nghiên cứu này tập trung phân tích những thách thức và đề xuất giải pháp nhằm hỗ trợ hộ kinh doanh thích nghi với các cải cách thuế hiện đại, đặc biệt là trong bối cảnh áp dụng HĐĐT và chuyển đổi phương pháp kê khai thuế.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Cơ sở lý thuyết

Quản lý thuế hiện đại và chuyển đổi số

Quản lý thuế hiện đại dựa trên 3 trụ cột chính: minh bạch, hiệu quả và tuân thủ tự nguyện (OECD, 2019). Chuyển đổi số, thông qua các công cụ như HĐĐT và hệ thống kê khai điện tử, đã được chứng minh là phương pháp hiệu quả để đạt được các mục tiêu này. Theo nghiên cứu của PwC (2022), các quốc gia áp dụng HĐĐT như Hàn Quốc và Chile đã giảm 30%-40% chi phí tuân thủ thuế cho doanh nghiệp và tăng tỷ lệ thu thuế lên 15%-20%.

Tại Việt Nam, chiến lược chuyển đổi số quốc gia đến năm 2030 (Chính phủ, 2020) xác định ngành Thuế là một trong những lĩnh vực tiên phong. Các nghiên cứu trong nước (Phạm và Lê, 2021; Nguyễn và Trần, 2022) đã chỉ ra rằng, HĐĐT không chỉ giảm chi phí in ấn, lưu trữ, mà còn tăng cường khả năng kiểm soát doanh thu của cơ quan Thuế. Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý rằng, sự thiếu đồng bộ trong nhận thức và kỹ năng công nghệ của hộ kinh doanh có thể làm chậm quá trình triển khai.

Thách thức đối với hộ kinh doanh

Hộ kinh doanh tại Việt Nam chủ yếu là các cơ sở quy mô nhỏ, hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ và sản xuất với trình độ quản trị tài chính còn nhiều hạn chế (GSO, 2024). Theo nghiên cứu của Trần và Hoàng (2023), hơn 60% hộ kinh doanh không sử dụng phần mềm kế toán và chủ yếu phụ thuộc vào phương pháp thuế khoán do tính đơn giản. Việc chuyển sang HĐĐT và tự kê khai thuế đòi hỏi thay đổi thói quen quản trị, đầu tư công nghệ và tuân thủ các quy định pháp lý mới.

Ngoài ra, các nghiên cứu quốc tế (World Bank, 2023; IMF, 2022) cho thấy, các hộ kinh doanh nhỏ ở các nước đang phát triển thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ, thiếu nguồn lực tài chính và hạn chế về nhận thức pháp luật. Những yếu tố này làm tăng chi phí tuân thủ và nguy cơ vi phạm pháp luật, đặc biệt trong giai đoạn chuyển đổi chính sách.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, kết hợp với dữ liệu thực tiễn từ báo cáo của Tổng cục Thuế (nay là Cục Thuế) và các nguồn thông tin chính thức khác. Dữ liệu được thu thập từ các văn bản pháp luật (Nghị định 123/2020/NĐ-CP, Nghị quyết 198/2025/QH15), báo cáo thống kê (GSO, 2024; Tổng cục Thuế, 2025) và các nghiên cứu trước đây về quản lý thuế tại Việt Nam.

Ngoài ra, nghiên cứu tham khảo các bài viết trên cổng thông tin điện tử Bộ tài chính (Cục Thuế, 2025) để cập nhật thông tin về tiến độ triển khai HĐĐT. Phương pháp phân tích nội dung được sử dụng để xác định các thách thức và đề xuất giải pháp phù hợp.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Các thay đổi chính trong quản lý thuế

Hóa đơn điện tử

Theo Nghị định 70/2025/NĐ-CP, từ ngày 1/6/2025, hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên và có hoạt động bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ, trong đó có bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ trực tiếp đến người tiêu dùng (trung tâm thương mại; siêu thị; bán lẻ (trừ ô tô, mô tô, xe máy và xe có động cơ khác); ăn uống; nhà hàng; khách sạn; dịch vụ vận tải hành khách, dịch vụ hỗ trợ trực tiếp cho vận tải đường bộ, dịch vụ nghệ thuật, vui chơi, giải trí, hoạt động chiếu phim, dịch vụ phục vụ cá nhân khác theo quy định về Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam) phải sử dụng HĐĐT khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối với cơ quan Thuế. Tính đến tháng 5/2025, đã có 202.000 cơ sở đăng ký HĐĐT, phát hành hơn 2,3 tỷ hóa đơn (Cục Thuế, 2025).

HĐĐT giúp giảm chi phí lưu trữ, tăng tính minh bạch và hỗ trợ cơ quan Thuế kiểm soát doanh thu thực tế. Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu (máy tính tiền, phần mềm, đào tạo) dao động từ 5-10 triệu đồng/năm, gây áp lực cho các hộ kinh doanh nhỏ.

Chuyển đổi phương pháp kê khai thuế

Từ ngày 1/1/2026, phương pháp thuế khoán sẽ bị bãi bỏ theo Nghị quyết 198/2025/QH15. Các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh sẽ chuyển đổi hoàn toàn sang tự kê khai, nộp thuế trên doanh thu thực, sử dụng HĐĐT và hình thức kê khai và nộp thuế qua hệ thống eTax Mobile, iCanhan.

Dự kiến, từ năm 2026, ngành Thuế sẽ phân loại hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh theo 4 nhóm doanh thu để quản lý như Bảng (Cục Thuế, 2025).

Bảng: Phân loại hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh theo nhóm doanh thu

Nguồn: Tác giả tổng hợp

Các phương pháp kê khai bao gồm: (i) kê khai theo từng lần phát sinh (cho hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không thường xuyên) và (ii) kê khai theo phương pháp định kỳ (cho hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh ổn định). Điều này yêu cầu ghi chép sổ sách kế toán theo Thông tư 88/2021/TT-BTC và sử dụng dịch vụ giải pháp phần mềm, làm tăng chi phí tuân thủ.

Miễn lệ phí môn bài

Từ 1/1/2026, doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và tổ chức, cá nhân khác có liên quan sẽ chấm dứt việc thu, nộp lệ phí môn bài. Điều này giảm gánh nặng tài chính khoảng 300.000VNĐ-3.000.000VNĐ/năm, tùy quy mô (theo Nghị quyết 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân).

Thách thức đối với hộ kinh doanh

Hạn chế về kỹ năng công nghệ

Theo khảo sát của Trần và Hoàng (2023), 65% hộ kinh doanh tại các khu vực nông thôn không quen thuộc với các ứng dụng công nghệ như eTax Mobile. Việc triển khai HĐĐT đòi hỏi thiết bị (smartphone, máy tính) và kết nối internet sẽ là thách thức lớn tại các khu vực khó khăn.

Chi phí tuân thủ cao

Chi phí đầu tư công nghệ và đào tạo làm tăng gánh nặng tài chính, đặc biệt với các hộ có doanh thu dưới 200 triệu đồng/năm (Nguyễn và Trần, 2022). Ngoài ra, thời gian học cách sử dụng hệ thống (ước tính 20-30 giờ/hộ) làm giảm năng suất lao động.

Thiếu nhận thức pháp lý

Nhiều hộ kinh doanh chưa được tiếp cận đầy đủ thông tin về các quy định mới (Cục Thuế, 2025). Điều này dẫn đến nguy cơ vi phạm, như không xuất HĐĐT hoặc kê khai sai, có thể bị phạt từ 500.000-20 triệu đồng (Nghị định 125/2020/NĐ-CP).

Nguy cơ quá tải hệ thống

Hiện nay cả nước có hơn 3,6 triệu hộ kinh doanh (GSO, 2024), hệ thống thuế số do đó có thể gặp tình trạng nghẽn khi đồng loạt chuyển đổi từ năm 2026.

GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT

Trên cơ sở phân tích những thay đổi trong quản lý thuế và thách thức đặt ra với hộ kinh doanh, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý thuế hộ kinh doanh tại Việt Nam trong thời gian tới như sau:

Một là, tăng cường đào tạo và truyền thông

Cơ quan Thuế cần tổ chức các chương trình đào tạo trực tiếp và trực tuyến về HĐĐT và kê khai thuế điện tử. Tài liệu hướng dẫn đã được hệ thống hóa trên Cổng thông tin Cục Thuế nên được phổ biến rộng rãi qua các kênh thông tin của ngành Thuế, Tài chính và truyền thông địa phương

Phối hợp với các tổ chức như Hội Bảo vệ Người tiêu dùng để khuyến khích thói quen lấy HĐĐT, nâng cao nhận thức cộng đồng.

Khuyến khích người tiêu dùng lấy hóa đơn khi mua hàng hóa, dịch vụ. Cục Thuế triển khai chương trình hóa đơn may mắn đối với những hóa đơn điện tử có người mua là người tiêu dùng (là cá nhân) và xây dựng phương án tổ chức, tần suất quay thưởng, giá trị giải thưởng chương trình hóa đơn may mắn trên cơ sở dữ liệu về hóa đơn điện tử báo cáo Bộ trưởng Bộ Tài chính xem xét phê duyệt trước khi thực hiện (Thông tư 32/2025/TT-BTC).

Hai là, hỗ trợ công nghệ và tài chính

Cung cấp phần mềm HĐĐT và kế toán miễn phí thông qua các nhà cung cấp được Cục Thuế phê duyệt. Các địa phương nên hỗ trợ hạ tầng công nghệ (máy tính, internet) cho các hộ kinh doanh ở vùng sâu, vùng xa. Điều này giúp hộ kinh doanh dễ tiếp cận và tuân thủ, đồng thời giảm gánh nặng thủ tục.

Tích hợp HĐĐT với máy tính tiền và biên lai điện tử để đơn giản hóa quy trình. Cụ thể, ngành Thuế xây dựng và phát triển hệ thống kê khai điện tử tự động, cho phép hệ thống tự tính toán nghĩa vụ thuế dựa trên dữ liệu hóa đơn. Qua đó, hộ kinh doanh chỉ cần xác nhận thay vì phải khai tay từng khoản. Các phần mềm còn có chức năng nhắc thời hạn kê khai, cảnh báo sai sót...

Hiện nay, ngành Thuế đang tích cực số hóa và kết nối dữ liệu với các bộ ngành, ngân hàng, cơ quan thị trường… Từ dữ liệu hóa đơn, dòng tiền, thu nhập thực tế, cơ quan thuế có thể phát hiện nhanh các dấu hiệu rủi ro, trốn thuế, ngược lại, hộ nào tuân thủ tốt sẽ được ưu tiên hỗ trợ.

Ba là, khuyến khích chuyển đổi thành doanh nghiệp

HĐĐT và kê khai thuế tạo nền tảng tài chính minh bạch, giúp hộ kinh doanh tiếp cận tín dụng và đối tác lớn. Chính sách hỗ trợ chuyển đổi thành doanh nghiệp siêu nhỏ cần được đẩy mạnh.

Phấn đấu đến năm 2030, Việt Nam có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động trong nền kinh tế, 20 doanh nghiệp hoạt động/nghìn dân. Có ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu theo Nghị quyết số 68-NQ/TW (Ban chấp hành Trung ương, 2025).

Bốn là, phối hợp liên ngành

Cơ quan Thuế, chính quyền địa phương và các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh cần hợp tác để tư vấn, đào tạo và hướng dẫn kịp thời, nhằm giúp người nộp thuế điều chỉnh hoạt động, giải quyết những vướng mắc phát sinh và nâng cao năng lực tuân thủ các quy định pháp luật. Đồng thời, thúc đẩy sự phát triển bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh và kiến tạo một môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh cho toàn bộ khu vực kinh tế tư nhân.

KẾT LUẬN

Cải cách quản lý thuế thông qua HĐĐT và chuyển đổi phương pháp kê khai là bước tiến quan trọng trong hiện đại hóa hệ thống thuế tại Việt Nam. Tuy nhiên, những thách thức như thiếu kỹ năng công nghệ, chi phí tuân thủ và nhận thức pháp lý thấp đòi hỏi các giải pháp đồng bộ từ cơ quan Thuế, chính quyền địa phương và cộng đồng hộ kinh doanh. Các giải pháp đề xuất bao gồm: đào tạo, hỗ trợ công nghệ và đơn giản hóa thủ tục không chỉ giúp hộ kinh doanh thích nghi, mà còn thúc đẩy minh bạch, công bằng và chuyển đổi số trong nền kinh tế.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân.

2. Bộ Tài chính (2025). Thông tư số 32/2025/TT-BTC ngày 31/5/2025 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện một số điều của Luật quản lý thuế ngày 13/6/2019, Nghị định số 123/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 của Chính phủ quy định về hóa đơn, chứng từ, Nghị định số 70/2025/NĐ-CP ngày 20/3/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 123/2020/NĐ- CP.

3. Chính phủ (2020). Chiến lược chuyển đổi số quốc gia đến năm 2030.

4. Cục Thuế (2025). Báo cáo tiến độ triển khai hóa đơn điện tử. Cổng thông tin Cục Thuế.

5. GSO (2024). Báo cáo thống kê kinh tế - xã hội 2023. Tổng cục Thống kê (Bộ tài chính)

6. IMF (2022). Digitalization in Tax Administration: Challenges and Opportunities. International Monetary Fund.

7. Nguyễn, T. và Trần, H. (2022). Ứng dụng hóa đơn điện tử tại Việt Nam: Thực trạng và giải pháp. Tạp chí Tài chính, 10(3), 45-52.

8. OECD (2019). Tax Administration 3.0: The Digital Transformation of Tax Administration. Organisation for Economic Co-operation and Development.

9. OECD (2021). Tax and Digitalisation. OECD Publishing.

10. Phạm, Q. và Lê, T. (2021). Chuyển đổi số trong quản lý thuế tại Việt Nam. Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 15(2), 33-40.

11. PwC (2022). Global VAT/GST Digital Transformation Survey 2022. PricewaterhouseCoopers.

12. Quốc hội (2025). Nghị quyết 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.

13. Tổng cục Thuế (2023). Báo cáo chiến lược cải cách thuế giai đoạn 2021-2030.

14. Trần, M. và Hoàng, P. (2023). Thách thức trong chuyển đổi số của hộ kinh doanh tại Việt Nam. Tạp chí Quản lý Kinh tế, 12(4), 67-75.

15. World Bank (2023). Vietnam Economic Update: Digital Transformation. World Bank Group.

Email: trangnt@huit.edu.vn

Nguyễn Thu Hương

Trường Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh

Nguyễn Văn Tân

Trường Đại học Lạc Hồng

Lưu Thị Thanh Mai

Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn

Tóm tắt

Nghiên cứu này nhằm khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp của sinh viên mới ra trường từ 22-25 tuổi thuộc Khoa Ngoại ngữ của các trường đại học tại TP. Hồ Chí Minh với 396 đối tượng khảo sát. Kết quả nghiên cứu cho thấy, có 6 nhân tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp của sinh viên mới ra trường, đó là: Khẳng định tính khả thi, Nhận thức về xu hướng phát triển của thị trường, Khuynh hướng thể hiện bản thân, Sự định hướng từ các mối quan hệ cá nhân, Thái độ đối với khởi nghiệp, Sự tiếp cận với các nguồn lực. Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất một số giải pháp để thúc đẩy ý định khởi nghiệp của sinh viên Khoa ngoại ngữ tại TP. Hồ Chí Minh.

Từ khóa: Các yếu tố, tác động, ý định khởi nghiệp, sinh viên khoa ngoại ngữ, PLS-SEM

Summary

This study explores the factors influencing entrepreneurial intentions among recent graduates aged 22-25 from the Faculties of Foreign Languages at universities in Ho Chi Minh City, based on a survey of 396 respondents. The findings reveal six key factors affecting the entrepreneurial intentions of these graduates: Perceived feasibility, Awareness of market development trends, Self-expression tendency, Orientation from personal relationships, Attitude toward entrepreneurship, and Access to resources. Based on the results, the authors propose several solutions to promote entrepreneurial intentions among foreign language students in Ho Chi Minh City.

Keywords: Factors, influence, entrepreneurial intention, foreign language students, PLS-SEM

ĐẶT VẤN ĐỀ

Với vai trò ngày càng quan trọng của doanh nghiệp đối với nền kinh tế, thì khởi nghiệp đã và đang trở thành một trong những yếu tố giúp đa dạng hóa các hoạt động kinh tế và thúc đẩy kinh tế tăng trưởng. Do đó, khởi nghiệp dành cho sinh viên, thanh niên - những đối tượng nòng cốt của lực lượng lao động - được đặc biệt quan tâm. Trên cơ sở các định hướng, chính sách của Nhà nước, các trường đại học đã đưa nhiều chương trình giáo dục khởi nghiệp, cuộc thi khởi nghiệp, giúp sinh viên, thanh niên tiếp cận với các chương trình khởi nghiệp để họ có cơ sở hình thành ý tưởng khởi nghiệp và chuẩn bị hành trang trong môi trường kinh doanh đầy thách thức. Thực tế cho thấy, rất nhiều doanh nghiệp thành công bước ra từ làn sóng khởi nghiệp ngày càng được lan toả mạnh mẽ tạo ra những sản phẩm/dịch vụ mới phù hợp với kỷ nguyên số hiện nay, như: Be Group, Coolemate, Dat Bike, Kiot Viet, Momo, Tiki, VNG, Juno, Vietcetera, ColorME, YBox, Kenh14, uCall, SpaceShare, Tomorrow Marketer Academy… Trong đó, các cuộc thi khởi nghiệp chính là tiền đề quan trọng. Trong phạm vi bài nghiên cứu này, nhóm tác giả tập trung vào đối tượng là sinh viên mới ra trường khối ngành ngoại ngữ của các trường đại học tại TP Hồ Chí Minh, từ đó khám phá những yếu tố tác động đến ý định khởi nghiệp của họ và đưa ra các khuyến nghị để thúc đẩy các ý định đó.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Theo Ajzen (1991), ý định khởi nghiệp có khả năng dự đoán hành vi khởi nghiệp tốt nhất. Ông cho rằng, hình thành ý định khởi nghiệp trước rồi đến quyết định thành lập công ty. Theo Tkachev và Kolvereid (1999), Shi và cộng sự (2020), ý định khởi nghiệp được xây dựng từ các yếu tố cá nhân, bối cảnh xã hội và thái độ làm việc của người đó mang tính độc lập, tự chủ, sáng tạo, luôn đổi mới và chấp nhận rủi ro để tạo ra giá trị cho doanh nghiệp riêng của mình. Rosli và Sidek (2013) cho rằng, ý định khởi nghiệp đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành các hoạt động khởi nghiệp kinh doanh và khả năng trở thành một doanh nhân thực sự. Ý định khởi nghiệp có thể được định nghĩa là sự chuẩn bị của một cá nhân để bắt đầu một doanh nghiệp (Souitaris và cộng sự 2007); việc lập kế hoạch và tạo dựng một doanh nghiệp là một quá trình (Gupta và Bhawe, 2007). Để tạo lập doanh nghiệp của riêng mình thì cá nhân phải bắt nguồn từ việc họ nhận ra cơ hội, tận dụng các nguồn lực sẵn có (Kuckertz và Wagner, 2010). Ý định khởi nghiệp là bước đầu tiên trong sự phát triển kinh doanh và đôi khi cũng là quá trình lâu dài của sự sáng tạo mạo hiểm (Lee và Wong, 2004). Theo Schwarz và cộng sự (2009), dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên xuất phát từ các ý tưởng của sinh viên và được định hướng đúng đắn từ chương trình giáo dục và những người đào tạo. Ý định khởi nghiệp nhằm mục đích khởi động, sau đó sẽ là tiền đề cần thiết để thực hiện các hành vi kinh doanh (Alain và Gailly, 2006).

Giả thuyết nghiên cứu đề xuất

Tổng quan các nghiên cứu trước đây cho thấy, có nhiều yếu tố khác nhau tác động đến ý định khởi nghiệp của sinh viên dựa trên lý thuyết Hành vi hoạch định (TPB) của Ajzen (1991) và Lý thuyết Sự kiện khởi nghiệp (SEE) của Shapero và Sokol (1982). Có thể kể đến nghiên cứu của Prathap và Sreelakshmi (2021) sử dụng mô hình SEE làm cơ sở lý thuyết nền tảng. Nghiên cứu của Linan và Chen (2009), Shi và cộng sự (2020)… sử dụng mô hình TPB làm cơ sở lý thuyết nền tảng. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Mỹ Linh và cộng sự (2022) của sinh viên tại Trường Đại học Kiên Giang, đặc biệt là sinh viên khối ngành Kinh tế cho thấy có 3 yếu tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp của sinh viên: Đặc điểm tính cách, Nhận thức kiểm soát hành vi và Ý kiến của người xung quanh. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Nguyệt Thu (2024) tại Trường Đại học Phú Yên cho rằng, 5 nhân tố có ảnh hưởng đến dự định khởi nghiệp kinh doanh của sinh viên là: Đặc điểm tính cách, Nhận thức kiểm soát hành vi, Thái độ đối với hành vi kinh doanh, Giáo dục kinh doanh/Cảm nhận sự hỗ trợ của giáo dục, Địa vị xã hội. Luận án tiến sĩ của Giao Thị Hoàng Yến (2022) nhận định rằng, tác động tích cực của giáo dục khởi nghiệp tới ý định khởi nghiệp theo hướng bền vững của sinh viên Việt Nam và đánh giá cao tầm quan trọng của giáo dục khởi nghiệp đến ý định khởi nghiệp. Đồng thời cũng cùng kết luận với các nghiên cứu của Peterman và Kennedy (2003), Kolvereid và Isaksen (2006), Dell (2008) ủng hộ quan điểm: ý định khởi nghiệp chịu ảnh hưởng của giáo dục khởi nghiệp.

Trong phạm vi nghiên cứu này, nhóm tác giả dựa trên cơ sở khung lý thuyết nền tảng là 2 mô hình TPB, SEE và kế thừa một số nội dung của các nghiên cứu trước đây để đưa ra mô hình đề xuất nghiên cứu. Lựa chọn các yếu tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp của sinh viên mới tốt nghiệp Khoa Ngoại ngữ của các trường trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh căn cứ vào cả nhóm yếu tố bên trong và nhóm yếu tố bên ngoài của sinh viên. Từ các nghiên cứu trước đây, chúng tôi vừa kế thừa và vừa đưa ra những góc nhìn khác để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu sau:

H1: Sự tiếp cận với các nguồn lực có ảnh hưởng thuận chiều đến Khẳng định tính khả thi.

H2: Sự định hướng từ các mối quan hệ cá nhân có ảnh hưởng thuận chiều đến Khẳng định tính khả thi.

H3: Nhận thức về xu hướng phát triển của thị trường có ảnh hưởng thuận chiều đến Khẳng định tính khả thi.

H4: Khuynh hướng thể hiện bản thân có ảnh hưởng thuận chiều đến Khẳng định tính khả thi.

H5: Thái độ đối với khởi nghiệp có ảnh hưởng thuận chiều đến Khẳng định tính khả thi.

H6: Khẳng định tính khả thi có ảnh hưởng thuận chiều đến Ý định khởi nghiệp.

Mô hình nghiên cứu đề xuất

Từ 6 giả thuyết nghiên cứu nói trên, nhóm tác giả đề xuất giả thuyết nghiên cứu như Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Nhóm tác giả tổng hợp

Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng kết hợp phương pháp định tính (phỏng vấn chuyên sâu) và phương pháp định lượng (điều tra khảo sát) khi tiến hành nghiên cứu về ý định khởi nghiệp của sinh viên mới ra trường từ 22-25 tuổi thuộc Khoa Ngoại ngữ của các trường đại học tại TP. Hồ Chí Minh.

Đối với nghiên cứu định tính, nhóm tác giả tiến hành phỏng vấn sâu 10 đáp viên để kiểm tra sự phù hợp của mô hình nghiên cứu đề xuất với bối cảnh nghiên cứu, đồng thời hiệu chỉnh lại thang đo, hiệu chỉnh ngôn từ của thang đo cho phù hợp với bối cảnh và đối tượng nghiên cứu. Dựa trên kết quả nghiên cứu định tính để hoàn thiện bảng hỏi. Bảng hỏi làm trên Google Form được xây dựng trên thang đo Likert 5 mức độ, được phân phát đến các đáp viên qua Facebook, Zalo, Email. Từ kết quả phỏng vấn chuyên sâu, nhóm tác giả xác định mô hình nghiên cứu chính thức. Với mô hình đó, nhóm tác giả đã tiến hành khảo sát thử với 150 đối tượng, làm cơ sở hoàn thiện các thang đo các biến số trong mô hình nghiên cứu.

Trong nghiên cứu định lượng, nhóm tác giả tiến hành khảo sát dựa trên bảng câu hỏi được thiết kế sẵn với mẫu nghiên cứu là 450 và được chọn theo phương pháp lấy mẫu quả cầu tuyết. Sau đó, dữ liệu được mã hoá, làm sạch và tiến hành phân tích số phiếu hợp lệ là 396 bằng phần mềm SPSS 26.0 và SMART PLS 4.0 (Bài viết sử dụng cách viết số thập phân theo chuẩn quốc tế).

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Đánh giá mô hình đo lường

Chất lượng biến quan sát của các nhân tố (Outer Loadings)

Hệ số tải nhân tố (Outer Loadings) các biến quan sát đều > 0.7, do đó các biến quan sát đều có ý nghĩa trong mô hình, không loại biến quan sát nào,.

Độ tin cậy thang đo (Cronbach’s Alpha, CR) và tính hội tụ (AVE)

Bảng 1: Đánh giá độ tin cậy của thang đo và tính hội tụ

Nguồn: Kết quả phân tích và tổng hợp dữ liệu SMART-PLS 4.0 của nhóm tác giả

Bảng 1 cho thấy, hệ số Cronbach’s Alpha, Hệ số tin cậy tổng hợp Composite Reliability (CR) của các thang đo đều > 0.7, do vậy các thang đo đều đảm bảo độ tin cậy tốt. Phương sai trung bình được trích Average Variance Extracted (AVE) đều > 0.5, như vậy các thang đo đều đảm bảo tính hội tụ.

Đánh giá tính phân biệt

Kết quả nghiên cứu cho thấy, hệ số AVE lớn hơn các tương quan giữa các biến tiềm ẩn với nhau (hệ số tương quan nằm ở phần dưới giá trị đầu tiên của cột), do vậy tính phân bi tính quan nnh. Bên cạnh đó, tất cả các giá trị HTML đều < 0.9, do vậy tính phân biệt được đảm bảo.

Đánh giá mô hình cấu trúc

Đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến tiềm ẩn (Inner VIF)

Với số liệu của cột giá trị Inner VIF, tất cả các giá trị VIF đều < 5, chứng tỏ không có sự xuất hiện của hiện tượng đa cộng tuyến và do đó không gây ảnh hưởng đến việc kiểm định các giả thuyết của mô hình.

Đánh giá ý nghĩa các quan hệ tác động trong mô hình

Đánh giá tác động trực tiếp và tác động trung gian

Bảng 2: Đánh giá tác động trực tiếp (SEM) và tác động trung gian

Nguồn: Kết quả phân tích và tổng hợp dữ liệu SMART-PLS 4.0 của nhóm tác giả

Bảng 2 cho thấy, các mối tác động trực tiếp đều có ý nghĩa do p-value kiểm định t đều < 0.05. Do đó, chấp nhận các giả thuyết trực tiếp của mô hình. Thứ tự hệ số hồi quy chuẩn hóa (Original Sample) cho thấy, thứ tự tác động của các yếu tố lên các biến. Trị tuyệt đối hệ số càng lớn, tác động càng mạnh. Tất cả các mối tác động gián tiếp đều có ý nghĩa do p-value < 0.05. Do đó, chấp nhận các giả thuyết tác động gián tiếp của mô hình. Bảng 2 cho thấy, thứ tự tác động lên biến Ý định khởi nghiệp được xếp từ mạnh nhất đến yếu nhất như sau: (1) Khẳng định tính khả thi, (2) Nhận thức về xu hướng phát triển của thị trường, (3) Khuynh hướng thể hiện bản thân, (4) Sự định hướng từ các mối quan hệ cá nhân, (5) Thái độ đối với khởi nghiệp, (6) Sự tiếp cận với các nguồn lực.

Giá trị của R2, f2, Q2

Bảng 3: Giá trị của R2, f2, Q2, VIF

Nguồn: Kết quả phân tích và tổng hợp dữ liệu SMART-PLS 4.0 của nhóm tác giả

Bảng 3 cho thấy:

- Mức độ giải thích mô hình nghiên cứu: Giá trị R2 hiệu chỉnh của biến KT là 0.675; như vậy, các biến tác động vào KT giải thích được 67.5% sự biến thiên của biến này. Giá trị R2 hiệu chỉnh của biến YD là 0.525; như vậy, biến KT giải thích được 52.5% sự biến thiên của biến YD. Theo Hair và cộng sự (2014), giá trị R2 là 0,25 thể hiện cấu trúc nội sinh thấp, mức 0,5 thì tương đối và 0,75 thì ở mức cao.

- Hệ số đánh giá hiệu quả tác động của từng biến độc lập lên biến phụ thuộc f2: Hiệu quả tác động vào KT: biến NT, TH có ảnh hưởng trung bình; biến DH, NL, TD có ảnh hưởng nhỏ. Hiệu quả tác động vào YD: biến KT có ảnh hưởng mạnh. Theo Cohen (1988), ngưỡng so sánh của f2 như sau: f2 < 0.02: mức độ ảnh hưởng rất nhỏ (không ảnh hưởng). f2 ≥ 0.02: mức độ ảnh hưởng nhỏ. f2 ≥ 0.15: mức độ ảnh hưởng trung bình. f2 ≥ 0.35: mức độ ảnh hưởng mạnh.

- Hệ số đánh giá năng lực dự báo ngoài mẫu Q2 (Q square): Giá trị Q2 dự báo ngoài mẫu của KT, YD rơi vào khoảng 0.25 - 0.5, như vậy mức độ dự báo ở các biến này ở mức trung bình. Ngưỡng đánh giá mức độ dự báo theo chỉ số Q2 theo Hair và cộng sự (2019) như sau: 0-0.25: khả năng dự báo thấp, 0.25-0.5: khả năng dự báo trung bình, > 0.5: khả năng dự báo cao.

Phân tích ANOVA

Bản chất của việc sử dụng phân tích ANOVA nhằm hỗ trợ đánh giá tác động của các biến định tính đến biến phụ thuộc. Cụ thể là xem xét tác động của các nhóm của các biến kiểm soát (Giới tính, Gia đình, Trải nghiệm kinh doanh, Được giáo dục khởi nghiệp, Kết quả học tập) đến Ý định khởi nghiệp của sinh viên.

Bảng 4: Kiểm định sự khác biệt ANOVA

Nguồn: Kết quả phân tích và tổng hợp dữ liệu SPSS 26.0 của nhóm tác giả

Bảng 4 cho thấy:

- Sig. Levene’s Test = 0.830 > 0.05. Ta sử dụng kết quả Sig. kiểm định t hàng Equal variances assumed. Sig kiểm định t bằng 0.407 > 0.05, như vậy không có sự khác biệt ý định khởi nghiệp giữa các nhóm giới tính khác nhau.

- Sig. Levene’s Test = 0.524 > 0.05. Ta sử dụng kết quả Sig. kiểm định t hàng Equal variances assumed. Sig kiểm định t bằng 0.001 < 0.05, như vậy có sự khác biệt ý định khởi nghiệp giữa các đáp viên có gia đình có và không có truyền thống kinh doanh. Kết quả thống kê trung bình cho thấy, đáp viên có gia đình có truyền thống kinh doanh thì ý định khởi nghiệp cao hơn.

- Sig. Levene’s Test = 0.507 > 0.05. Ta sử dụng kết quả Sig. kiểm định t hàng Equal variances assumed. Sig kiểm định t bằng 0.000 < 0.05, như vậy có sự khác biệt ý định khởi nghiệp giữa các đáp viên có và không có trải nghiệm kinh doanh. Kết quả thống kê trung bình cho thấy, nhóm đáp viên có trải nghiệm thì ý định khởi nghiệp cao hơn.

- Sig. Levene’s Test = 0.407 > 0.05. Ta sử dụng kết quả Sig. kiểm định t hàng Equal variances assumed. Sig. kiểm định t = 0.000 < 0.05, như vậy có sự khác biệt ý định khởi nghiệp giữa các đáp viên được và không được tiếp cận chương trình giáo dục khởi nghiệp. Kết quả thống kê trung bình cho thấy, nhóm đáp viên được tiếp cận giáo dục khởi nghiệp thì ý định khởi nghiệp cao hơn.

- Sig. Levene’s Test = 0.013 < 0.05. Sig kiểm định Welch = 0.001 < 0.05, như vậy có khác biệt ý định khởi nghiệp giữa các đáp viên có kết quả học tập khác nhau. Kết quả thống kê trung bình cho thấy, Ý định khởi nghiệp cao hơn ở các đáp viên có kết quả học tập Xuất sắc/Giỏi so với nhóm Khá, Trung bình trở xuống.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP

Kết luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, có 6 nhân tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp của sinh viên mới ra trường, đó là: Khẳng định tính khả thi, Nhận thức về xu hướng phát triển của thị trường, Khuynh hướng thể hiện bản thân, Sự định hướng từ các mối quan hệ cá nhân, Thái độ đối với khởi nghiệp, Sự tiếp cận với các nguồn lực. Bên cạnh đó, các biến kiểm soát về nhân khẩu học cũng có sự khác biệt tác động đến ý định khởi nghiệp. Cụ thể, nhóm sinh viên có truyền thống gia đình kinh doanh sẽ có ý định khởi nghiệp cao hơn nhóm gia đình không có truyền thống kinh doanh; nhóm sinh viên đã có sự trải nghiệm kinh doanh trước đây sẽ có ý định khởi nghiệp cao hơn nhóm sinh viên chưa từng có trải nghiệm kinh doanh; nhóm sinh viên có kết quả học tập đạt mức xuất sắc hoặc giỏi sẽ có ý định khởi nghiệp cao hơn nhóm sinh viên đạt mức khá hoặc trung bình.

Khuyến nghị giải pháp

Từ đó, nhóm tác giả đề xuất một số khuyến nghị để thúc đẩy ý định khởi nghiệp của sinh viên khối ngành ngoại ngữ như sau:

Thứ nhất, nâng cao vai trò của giáo dục khởi nghiệp của các trường đại học. Nhà trường cần chuẩn hoá, nâng cấp hệ thống giáo trình, tài liệu và phương thức giảng dạy; tích hợp nội dung giáo dục khởi nghiệp vào chương trình giảng dạy. Song song với chương trình đào tạo, trường đại học nên liên tục mở ra các cuộc thi khởi nghiệp, tổ chức các buổi giao lưu với các doanh nhân/ startup thành công đến trường chia sẻ kinh nghiệm và tạo động lực cho sinh viên. Trường đại học đồng thời làm công tác liên hệ, kết nối sinh viên với doanh nghiệp bắt đầu từ thực tập, kiến tập và hướng nghiệp để sinh viên có thể tiếp xúc sớm với các hoạt động của doanh nghiệp.

Thứ hai, nâng cao quản lý nhà nước về khởi nghiệp. Nhà nước ngày càng quan tâm đến khởi nghiệp của thanh niên, sinh viên và thậm chí học sinh. Những công ty khởi nghiệp thành công được coi là các hạt giống tốt cho quá trình phát triển kinh tế của đất nước thời kỳ kỷ nguyên số. Hành lang pháp lý, các đề án, hệ sinh thái khởi nghiệp đang dần được chú trọng và quan tâm. Tuy nhiên, điều này cần phải được làm sâu rộng hơn, đầu tư phát triển nhiều hơn. Các cơ quan chính phủ và tổ chức tài chính phải tập trung vào việc đầu tư vào hạ tầng cần thiết cho khởi nghiệp hơn nữa, bao gồm các trung tâm ươm tạo và các quỹ đầu tư mạo hiểm. Trung tâm ươm tạo có vai trò cung cấp không gian làm việc chung, tổ chức các chương trình tư vấn và hỗ trợ tài chính cho các startup.

Thứ ba, nâng cao sự định hướng, hướng nghiệp việc làm cho sinh viên, đặc biệt là sinh viên mới ra trường từ gia đình, thầy cô. Các trường đại học cần đẩy mạnh chương trình hướng nghiệp cho sinh viên. Từ phía gia đình cần phải có sự quan tâm, khích lệ động viên và định hướng nghề nghiệp, khơi gợi mục tiêu cho sinh viên mới ra trường.

Thứ tư, phát triển mạnh mẽ các cuộc thi về ý tưởng khởi nghiệp triển khai toàn diện tại Việt Nam. Tham gia các cuộc thi khởi nghiệp, sinh viên sẽ hình thành được ý tưởng kinh doanh, nhờ vào ham muốn chiến thắng của cuộc thi và tư duy nhạy bén từ thị trường. Ý tưởng kinh doanh là điểm quan trọng của khởi nghiệp, để gọi vốn thành công, cần phải xây dựng kế hoạch kinh doanh dựa trên ý tưởng kinh doanh, từ đó sinh viên sẽ có căn cứ rõ ràng để khẳng định được tính khả thi của hoạt động khởi nghiệp, kiểm chứng là được giải từ các cuộc thi hoặc học hỏi từ cuộc thi đó. Tham gia các cuộc thi về khởi nghiệp giúp sinh viên có trải nghiệm thực tế về khởi nghiệp, từ đó có thể thúc đẩy ý định khởi nghiệp cao hơn.

Thứ năm, tạo điều kiện để sinh viên có thể tiếp cận được với các nguồn lực, đặc biệt là nguồn vốn. Một trong những yếu tố quyết định sự thành công của các dự án startup chính là nguồns vốn. Khi có sự tiếp cận với các nguồn lực càng dễ dàng, thì ý định khởi nghiệp của sinh viên càng cao. Nhà đầu tư và quỹ đầu tư là 2 nguồn gọi vốn phổ biến hiện nay. Hiện nay, Việt Nam có hơn 200 quỹ đầu tư đang hoạt động trong và ngoài nước sẵn sàng hỗ trợ các doanh nghiệp, dự án với các phạm vi, chiến lược khác nhau. Các Quỹ đầu tư cần tăng cường kết nối với các trường đại học, tư vấn, định hướng nghề nghiệp, tổ chức các cuộc thi khởi nghiệp và trao học bổng cho sinh viên, khuyến khích tinh thần đổi mới sáng tạo; đẩy mạnh hơn nữa các dự án khởi nghiệp vùng (ngoài 2 thành phố lớn là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh); cần có sự truyền thông và sự tiếp cận cởi mở hơn đối với sinh viên.

Tài liệu tham khảo:

1. Alain, F., and Gailly, B. (2006). Effect and Counter-Effect of Entrepreneurship Education and Social Context on Student's Intentions. E studios de economía aplicada. 24(2), 509-523.

2. Ajzen I. (1991). The theory of planned behaviour, Organizational behaviour and human decision processes, 50, 179-211.

3. Dell, M. S. (2008). An investigation of undergraduate student self-employment intention and the impact of entrepreneurship education and previous entrepreneurial experience. Doctor of Philosophy, School of Business University The Australia.

4. Giao Thị Hoàng Yến (2022). Ảnh hưởng của giáo dục khởi nghiệp đến ý định khởi nghiệp theo hướng bền vững của sinh viên Việt Nam. Luận án tiến sĩ, Đại học Kinh tế Quốc dân.

5. Gupta, V. K., & Bhawe, N. M. (2007). The influence of proactive personality and stereotype threat on women’s entrepreneurial intentions. Journal of Leadership & Organizational Studies, 13(4), 73-85.

6. Hair, J. F., Sarstedt, M., Hopkins, L., & Kuppelwieser, V. G. (2014). Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM). European Business Review, 26(2), 106-121.

7. Kolvereid, L., & Isaksen, E. (2006). New business start-up and subsequent entry into self-employment, Journal of business venturing, 21(6), 866-885.

8. Kuckertz, A., & Wagner, M. (2010). The influence of sustainability orientation on entrepreneurial intentions-Investigating the role of business experience. Journal of Business Venturing, 25(5), 524-539. doi:10.1016/j.jbusvent.2009.09.001

9. Lee, S. H., and Wong, P. K. (2004). An exploratory study of technopreneurial intentions: A career anchor perspective. Journal of business venturing, 19(1), 7-28.

10. Linan F. & Chen Y. W. (2006). Testing the entrepreneurial intention model on a twocountry sample. A Working Paper in the Documents de treball.

11. Nguyễn Thị Mỹ Linh, Lê Phương Ngọc Hiền, Trần Thị Huỳnh Lê,Nguyễn Hoài Thương, Nguyễn Thị Thúy An (2022), Giải pháp thúc đẩy ý định khởi nghiệp của sinh viên khối ngành kinh tế tại Trường Đại học Kiên Giang. Tạp chí Khoa học và công nghệ - Trường Đại học Hùng Vương, 26(1), 3-13.

12. Nguyễn Thị Nguyệt Thu (2024). Các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi nghiệp kinh doanh của sinh viên Trường Đại học Phú Yên. Tạp chí Khoa học và công nghệ Trường Đại học Hùng Vương, 35(2), 39-47.

13. Peterman, N. E., & Kennedy, J. (2003). Enterprise education: Influencing students’perceptions of entrepreneurship, Entrepreneurship theory and practice, 28(2), 129-144.

14. Prathap, S. K., & Sreelakshmi, C. C. (2021). Entrepreneurial learning and microcredit as triggers of micro-entrepreneurship in India. SEDME. Small Enterprises Development, Management and Extension Journal, 47(3).

15. Rosli, M. M., and Sidek, S. (2013). The Impact of innovation on the performance of small and medium manufacturing enterprises: Evidence from Malaysia. Journal of Innovation Management in Small and Medium Enterprises, 1, 1-16.

16. Shapero, A. & Sokol, L. (1982). Social dimensions of entrepreneurship. In C.A. Kent, D.L. Sexton, & K.H. Vesper (Eds.), The encyclopaedia of entrepreneurship (pp. 72–90). Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

17. Schwarz, E. J., Wdowiak, M. A., Almer-Jarz, D. A., & Breitenecker, R. J. (2009). The effects of attitudes and perceived environment conditions on students’ entrepreneurial intent. Education and Training, 51(4), 272-291. doi:10.1108/00400910910964566.

18. Shi, Y., Yuan, T., Bell, R., và Wang, J. (2020). Investigating the relationship between creativity and entrepreneurial intention: the moderating role of creativity in the theory of planned behavior. Frontiers in Psychology, 11, 1209.

19. Souitaris, V., Zerbinati, S., & Al-Laham, A. (2007). Do entrepreneurship programmes raise entrepreneurial intention of science and engineering students? The effect of learning, inspiration and resources. Journal of Business Venturing, 22(4), 566-591. doi:10.1016/j.jbusvent.2006.05.002

20. Tkachev, A. and Kolvereid, L. (1999) Self-Employment Intentions among Russian Students. Entrepreneurship & Regional Development, 11, 269-280.

Khoa Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, TP. Hồ Chí Minh

Email: vhqhieu@ntt.edu.vn

Tóm tắt

Nghiên cứu khái quát bối cảnh phát triển mạnh mẽ của kinh tế số tại Việt Nam và toàn cầu, đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Mục tiêu nghiên cứu là khám phá và đo lường các yếu tố ảnh hưởng đến ý định chọn ngành Kinh tế số tại Trường Đại học Nguyễn Tất Thành của học sinh trung học phổ thông ở TP. Hồ Chí Minh, qua đó cung cấp dữ liệu thực chứng hỗ trợ chiến lược tuyển sinh và phát triển chương trình đào tạo của Nhà trường. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp lý luận cho lĩnh vực quản trị giáo dục và hành vi lựa chọn ngành học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc nâng cao hiệu quả đào tạo và đáp ứng nhu cầu nhân lực cho nền kinh tế số.

Từ khóa: Kinh tế số, ý định chọn ngành, học sinh trung học phổ thông, các yếu tố ảnh hưởng, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành

Summary

The study outlines the dynamic development of the digital economy in Viet Nam and worldwide, highlighting the urgent need for high-quality human resource training. The research aims to explore and measure the factors influencing high school students’ intentions to choose the digital economy major at Nguyen Tat Thanh University in Ho Chi Minh City. The findings provide empirical data to support the university’s recruitment strategies and curriculum development. Beyond its theoretical contribution to educational management and field-of-study choice behavior, the study also offers practical implications for improving training effectiveness and meeting human resource demands in the digital economy.

Keywords: Digital economy, major choice intention, high school students, influencing factors, Nguyen Tat Thanh University

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, kinh tế số đã trở thành động lực trung tâm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đổi mới sáng tạo toàn cầu. Báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (VEF, 2020) dự báo, khoảng 85 triệu việc làm sẽ bị thay thế bởi công nghệ nhưng đồng thời 97 triệu việc làm mới sẽ được tạo ra trong các lĩnh vực số, bao gồm trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và chuỗi khối (Blockchain). Tại Việt Nam, nền kinh tế số được kỳ vọng đạt giá trị 52 tỷ USD vào năm 2025, chiếm khoảng 10% GDP quốc gia (Google & Temasek, 2020). Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng nhu cầu thị trường lao động số (Trinh, Le, Le, Nguyen, & Tran, 2024).

Tuy nhiên, việc lựa chọn ngành học của học sinh trung học phổ thông thường chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố như cơ hội nghề nghiệp, hình ảnh thương hiệu của trường, học phí, cơ sở vật chất và xu hướng thị trường (Perna, 2024). Bên cạnh đó, các lý thuyết nền tảng như Thuyết hành vi có kế hoạch (Ajzen, 1991), Mô hình chấp nhận công nghệ (Davis, 1989) và Thuyết kỳ vọng - giá trị (Eccles & Wigfield, 2024) đã chỉ ra rằng thái độ, chuẩn mực xã hội và nhận thức kiểm soát hành vi có ảnh hưởng đáng kể đến ý định lựa chọn ngành học.

Trong bối cảnh Trường Đại học Nguyễn Tất Thành đang xây dựng ngành Kinh tế số, nghiên cứu này nhằm khám phá và đo lường tác động của tám yếu tố then chốt đến ý định chọn ngành của học sinh trung học phổ thông tại TP. Hồ Chí Minh. Kết quả kỳ vọng sẽ đóng góp lý luận cho lĩnh vực hành vi lựa chọn ngành học, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn hỗ trợ công tác tuyển sinh và phát triển chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu nhân lực số.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Thuyết hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior - TPB)

Ajzen (1991) cho rằng, hành vi có chủ đích chịu ảnh hưởng bởi 3 yếu tố: Thái độ đối với hành vi, Chuẩn mực xã hội và Nhận thức kiểm soát hành vi. Trong bối cảnh chọn ngành học, khi học sinh có thái độ tích cực, được xã hội ủng hộ và tin vào khả năng bản thân, họ có xu hướng hình thành ý định chọn ngành.

Mô hình chấp nhận công nghệ (Technology Acceptance Model - TAM)

Davis (1989) nhấn mạnh rằng, ý định hành vi chịu tác động bởi nhận thức về tính hữu ích và tính dễ sử dụng của công nghệ. Trong ngành Kinh tế số, nếu sinh viên nhận thấy công nghệ hỗ trợ thiết thực cho việc học và nghề nghiệp, họ sẽ có động lực chọn ngành.

Lý thuyết hợp nhất về chấp nhận và sử dụng công nghệ (Unified Theory of Acceptance and Use of Technology - UTAUT)

Venkatesh và cộng sự (2003) chỉ ra rằng, kỳ vọng hiệu suất, kỳ vọng nỗ lực, ảnh hưởng xã hội và điều kiện thuận lợi là các yếu tố then chốt quyết định hành vi tiếp nhận công nghệ. Kiến thức công nghệ của học sinh vì vậy đóng vai trò quan trọng trong ý định chọn ngành Kinh tế số.

Lý thuyết kỳ vọng - giá trị (Expectancy-Value Theory)

Eccles và Wigfield (2024) giải thích rằng, cá nhân lựa chọn hành động dựa trên kỳ vọng thành công và giá trị cảm nhận. Khi học sinh tin tưởng ngành Kinh tế số mang lại lợi ích nghề nghiệp và giá trị lâu dài, ý định chọn ngành sẽ gia tăng.

Mô hình tính cách Big Five (Big Five Personality Traits)

Costa và McCrae (1992) chỉ ra 5 yếu tố tính cách chính (cởi mở, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu, ổn định cảm xúc). Những học sinh có mức độ cởi mở và ưa khám phá thường có xu hướng chọn ngành liên quan đến đổi mới và công nghệ, như Kinh tế số.

Lý thuyết lựa chọn nghề nghiệp Holland (RIASEC)

Holland (1997) cho rằng cá nhân có xu hướng chọn ngành nghề phù hợp với nhóm tính cách. Các nhóm Nghiên cứu (Investigative) và Quản lý (Enterprising) thường gắn với lựa chọn ngành mang tính sáng tạo, công nghệ và đổi mới - tiêu biểu là Kinh tế số.

Lý thuyết tự quyết định (Self-Determination Theory - SDT)

Deci và Ryan (1985) nhấn mạnh động lực nội tại, trong đó sở thích cá nhân, thúc đẩy hành vi bền vững. Học sinh có hứng thú với công nghệ và kinh tế số sẽ dễ hình thành ý định chọn ngành này.

Giả thuyết và mô hình nghiên cứu

Dựa trên các cơ sở lý thuyết nền tảng như Thuyết hành vi có kế hoạch (Ajzen, 1991), Mô hình chấp nhận công nghệ (Davis, 1989), Lý thuyết kỳ vọng - giá trị (Eccles & Wigfield, 2024) và Mô hình SERVQUAL (Parasuramanvà cộng sự, 1988), có thể khẳng định rằng, ý định chọn ngành học của học sinh trung học phổ thông chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố cả bên ngoài (hình ảnh thương hiệu, cơ sở vật chất, xu hướng thị trường, cơ hội nghề nghiệp) lẫn bên trong (học phí, tính cách, sở thích và kiến thức công nghệ). Trên cơ sở đó, nghiên cứu này đề xuất 8 giả thuyết nghiên cứu sau đây:

H1: Hình ảnh thương hiệu (BI) có tác động tích cực đến Ý định chọn ngành (IC) Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

H2: Học phí (TF) hợp lý có tác động tích cực đến Ý định chọn ngành (IC) Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

H3: Cơ sở vật chất (FC) hiện đại có tác động tích cực đến Ý định chọn (IC) ngành Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

H4: Xu hướng thị trường (MT) lao động có tác động tích cực đến Ý định chọn ngành (IC) Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

H5: Cơ hội nghề nghiệp (CO) trong tương lai có tác động tích cực đến Ý định chọn ngành (IC) Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

H6: Tính cách cá nhân (PT) phù hợp có tác động tích cực đến Ý định chọn ngành (IC) Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

H7: Sở thích cá nhân (PI) có tác động tích cực đến Ý định chọn ngành (IC) Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

H8: Kiến thức công nghệ (TK) có tác động tích cực đến Ý định chọn ngành (IC) Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông.

Hình 1: Mô hình nghiên cứu

Nguồn: Nhóm tác giả đề xuất

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Khảo sát được tiến hành thực hiện với đối tượng là học sinh trung học phổ thông tại TP. Hồ Chí Minh. Bảng hỏi trực tuyến được gửi qua Zalo và Facebook, thời gian khảo sát tiến hành từ tháng 6 đến tháng 8/2025. Với yêu cầu tối thiểu 390 mẫu (Hair và cộng sự, 2014); số lượng phiếu khảo sát thu về là 579, sau khi thực hiện xử lý dữ liệu, có 523 quan sát đảm bảo phù hợp và được sử dụng để phân tích dữ liệu. Dữ liệu mẫu gồm 57.3% nam; 42.7% nữ; 22.7% học lớp 10, 32.5% học lớp 11, 44.8% học lớp 12. Dữ liệu xử lý bằng SPSS 26.0 và AMOS 22.0, quy trình phân tích gồm các bước: (1) Kiểm định tin cậy thang đo (Scale quality test); (2) Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA); (3) Phân tích nhân tố khẳng định (Confirmatory Factor Analysis - CFA); (4) Phân tích cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM). Nghiên cứu sử dụng cách viết số thập phân theo chuẩn quốc tế.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kiểm định chất lượng thang đo

Bảng 1: Tin cậy thang đo và biến quan sát bị loại

Nguồn: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả

Kết quả thể hiện trong bảng 1 cho thấy, tất cả các biến quan sát đều thoả mãn các điều kiện trong phân tích độ tin cậy của thang đo thông qua hệ số Cronbach’s Alpha > 0.6 và tương quan biến tổng (Corrcted Item-Total Correlation) > 0.3 (Nunnally and Burnstein, 1994).

Phân tích nhân tố khám phá

Bảng 2: Bộ thang đo mới qua phân tích nhân tố khám phá

Ghi chú: Theo Hair và cộng sự (2006), 0,5 < KMO < 1; kiểm định Bartlett có mức ý nghĩa nhỏ hơn 0.05; hệ số tải nhân tố của các biến quan sát (Factor Loading) > 0.5; phương sai trích > 50% và Eigenvalue > 1.

Nguồn: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả

Kết quả được trình bày trong bảng 2 cho thấy, các yếu tố tác động đến Ý định chọn ngành (IC) được trích thành 8 yếu tố tương ứng với các biến đo lường của mô hình lý thuyết có tổng phương sai trích là 57.944% tại Eigenvalue là 1.536; EFA của IC được trích thành 4 biến quan sát với phương sai trích là 62.304% tại Eigenvalues là 2.492. Kết quả EFA được sử dụng bằng phương pháp xoay Promax.

Phân tích nhân tố khẳng định

Theo Smith và McMilan (2001), mô hình đo lường phù hợp với dữ liệu thực tế đảm bảo phù hợp với 4 thước đo: (1) Cmin/df; (2) TLI; (3) CFI; (4) RMSEA.

Hình 2: Kết quả phân tích nhân tố khẳng định

Nguồn: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả

Bảng 3: Kết quả giá trị các thước đo

Nguồn: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả

Bảng 3 cho thấy, mô hình đo lường phù hợp với dữ liệu thực tế.

Phân tích cấu trúc tuyến tính

Hình 3: Kết quả của phân tích cấu trúc tuyến tính

Nguồn: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả

Kết quả được trình bày trong Hình 3 cho thấy: mô hình có giá trị CMIN/df = 1.764; TLI = 0.912; CFI = 0.917 và RMSEA = 0.038. Do đó, mô hình tích hợp phù hợp với dữ liệu thực tế.

Bảng 4: Kết quả giả thuyết

Nguồn: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả

Kết quả được trình bày trong bảng 4 cho thấy, ngoại trừ giả thuyết H6, thì các giả thuyết còn lại đều được chấp nhận ở mức ý nghĩa ≤ 0.05, độ tin cậy trên 95%.

Bảng 5: Mức độ tác động

Nguồn: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả

Trong Bảng 5, các yếu tố tác động đến IC theo thứ tự ảnh hưởng: Cơ hội nghề nghiệp (CO), Sở thích cá nhân (PI), Hình ảnh thương hiệu (BI), Cơ sở vật chất (FC), Học phí (TF), Xu hướng thị trường (MT) và Kiến thức công nghệ (TK).

THẢO LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH

Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong 8 yếu tố đưa vào mô hình, 7 yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến Ý định chọn ngành Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông tại TP. Hồ Chí Minh. Trong đó, Cơ hội nghề nghiệp (20.1%) và Sở thích cá nhân (15.6%) là những nhân tố quan trọng nhất, khẳng định rằng người học ưu tiên lựa chọn ngành học có triển vọng việc làm rõ ràng và phù hợp với sở thích, năng lực bản thân. Hình ảnh thương hiệu (15.3%) và Cơ sở vật chất (14.2%) cũng tác động mạnh, phản ánh vai trò của uy tín và môi trường học tập hiện đại trong quyết định của học sinh. Học phí (14.1%) và Xu hướng thị trường (12.1%) có ảnh hưởng ở mức trung bình cho thấy học sinh quan tâm đến khả năng chi trả và bối cảnh phát triển ngành nghề. Yếu tố Kiến thức công nghệ (8.6%) tuy tác động thấp nhất nhưng vẫn đáng chú ý vì thể hiện mức độ sẵn sàng công nghệ của học sinh còn chưa đồng đều.

Những kết quả này gợi ý hàm ý chính sách quan trọng: (i) Nhà trường cần tăng cường truyền thông về cơ hội việc làm, đồng thời xây dựng mạng lưới kết nối doanh nghiệp để khẳng định lợi thế nghề nghiệp của ngành; (ii) Thiết kế chương trình đào tạo gắn với sở thích và nhu cầu trải nghiệm thực tiễn của học sinh nhằm duy trì động lực học tập; (iii) Đầu tư nâng cao thương hiệu và cơ sở vật chất để tạo sự tin tưởng; (iv) Chính phủ và trường đại học cần triển khai chính sách học phí linh hoạt, học bổng hỗ trợ đối tượng khó khăn, đồng thời đẩy mạnh định hướng nghề nghiệp từ sớm để học sinh nắm bắt xu hướng thị trường và nâng cao năng lực công nghệ. Những giải pháp này sẽ góp phần gia tăng sức hút và tính bền vững cho ngành Kinh tế số trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.

KẾT LUẬN

Nghiên cứu đã xác định 7 yếu tố tác động đến Ý định chọn ngành Kinh tế số của học sinh trung học phổ thông tại TP. Hồ Chí Minh, trong đó Cơ hội nghề nghiệp, Sở thích cá nhân, Hình ảnh thương hiệu và Cơ sở vật chất có ảnh hưởng mạnh nhất, tiếp đến là Học phí, Xu hướng thị trường và Kiến thức công nghệ. Kết quả cho thấy, học sinh lựa chọn ngành học chủ yếu dựa trên triển vọng nghề nghiệp, sự phù hợp với sở thích và uy tín cũng như điều kiện đào tạo của trường. Những phát hiện này không chỉ bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho các lý thuyết hành vi lựa chọn ngành học mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng cho các trường đại học trong việc xây dựng chiến lược tuyển sinh, phát triển chương trình đào tạo và chính sách hỗ trợ, từ đó góp phần nâng cao sức hút của ngành Kinh tế số và đáp ứng nhu cầu nhân lực trong bối cảnh chuyển đổi số.

Nghiên cứu còn tồn tại một số hạn chế như phạm vi khảo sát chỉ tập trung tại học sinh trung học phổ thông ở TP. Hồ Chí Minh nên kết quả chưa thể khái quát cho toàn bộ bối cảnh Việt Nam, số mẫu thu thập có thể chưa phản ánh đầy đủ sự đa dạng về điều kiện kinh tế xã hội và vùng miền. Ngoài ra, nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp định lượng thông qua bảng hỏi nên khó tránh khỏi sai lệch do cảm tính hoặc xu hướng trả lời xã hội mong đợi từ người tham gia. Mô hình nghiên cứu mới dừng lại ở các yếu tố chính và chưa xét đến các biến trung gian hay điều tiết khác có thể làm rõ hơn mối quan hệ giữa các nhân tố. Những hạn chế này mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo với phạm vi rộng hơn, phương pháp kết hợp định tính và định lượng, cùng với việc bổ sung thêm biến số để kết quả toàn diện và có giá trị ứng dụng cao hơn.

(*) Nghiên cứu được tài trợ bởi Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, Thành phố Hồ Chí Minh trong khuôn khổ đề tài mã số 2025.01.227.

Tài liệu tham khảo:

1. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T

2. Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Revised NEO Personality Inventory (NEO-PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) professional manual. Psychological Assessment Resources.

3. Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340. https://doi.org/10.2307/249008

4. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Springer Science & Business Media. https://doi.org/10.1007/978-1-4899-2271-7

5. Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2024). The development, testing, and refinement of Eccles, Wigfield, and colleagues’ situated expectancy-value model of achievement performance and choice. Educational Psychology Review. https://doi.org/10.1007/s10648-024-09888-9

6. Google & Temasek. (2020). e-Conomy SEA 2020: At full velocity - Resilient and racing ahead.

7. Holland, J. L. (1997). Making vocational choices: A theory of vocational personalities and work environments (3rd ed.). Psychological Assessment Resources.

8. Parasuraman, A., Zeithaml, V. A., & Berry, L. L. (1988). SERVQUAL: A multiple-item scale for measuring consumer perceptions of service quality. Journal of Retailing, 64(1), 12-40.

9. Perna, L. W. (2024). Transitioning from high school to college in the United States. Journal of Postsecondary Student Success, 4(1), 73-94. https://doi.org/10.33009/fsop_jpss129072

10. Trinh, T. M., Le, T. T. K., Le, K. M. A., Nguyen, C., & Tran, T. N. (2024). Shaping choices: Factors influencing Vietnamese high school students’ transition to higher education. Higher Education. https://doi.org/10.1007/s10734-024-01384-x

11. Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D. (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27(3), 425-478. https://doi.org/10.2307/30036540

12. World Economic Forum. (2020). The Future of Jobs Report 2020. World Economic Forum.

Cục Kế hoạch - Tài chính, Bộ Tài chính

TS. Phạm Thị Hoàng Phương

Học viện Tài chính, Email: nguyenhonghai@mof.gov.vn

Tóm tắt

Trong những năm gần đây, Việt Nam đang tích cực triển khai cải cách quản lý tài chính công theo hướng hiện đại, minh bạch, gắn với kết quả đầu ra và hiệu quả hoạt động. Điều này đòi hỏi các cơ quan phải chủ động xây dựng kế hoạch tài chính gắn với nhiệm vụ được giao, đồng thời chịu trách nhiệm về kết quả sử dụng ngân sách. Việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế trong quản lý tài chính, đặc biệt là trong báo cáo, giám sát và kiểm tra tài chính công đang trở thành yêu cầu bắt buộc. Do đó, bài viết đề tập trung phân tích cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kinh phí quản lý hành chính tại các cơ quan nhà nước, minh hoạ thực trạng áp dụng tại các cơ quan của Bộ Tài chính; bàn luận kết quả và đưa ra một số khuyến nghị nhằm hoàn thiện và góp phần sử dụng ngân sách tiết kiệm, đúng mục đích, tạo ra giá trị cung cấp dịch vụ công cao hơn, đảm bảo hài hòa giữa quyền hạn - trách nhiệm - giám sát trong quản lý tài chính công.

Từ khoá: Cơ quan nhà nước, cơ chế tự chủ, định mức phân bổ chi thường xuyên, kinh phí quản lý hành chính, tự chịu trách nhiệm.

Summary

In recent years, Viet Nam has been actively implementing public financial management reforms toward modernization and transparency, emphasizing output-based results and operational efficiency. This requires government agencies to proactively develop financial plans linked to their assigned tasks while being accountable for budget utilization outcomes. The adoption of international standards in financial management, particularly in public financial reporting, monitoring, and auditing, has become a mandatory requirement. Therefore, this paper focuses on analyzing the mechanism of financial autonomy and accountability in administrative management funding within state agencies, illustrating the current implementation at units under the Ministry of Finance. It also discusses the outcomes and provides several recommendations to improve the mechanism, aiming to ensure efficient and purposeful use of the state budget, enhance the value of public service delivery, and maintain a balance between authority, responsibility, and oversight in public financial management.

Keywords: State agencies, financial autonomy mechanism, recurrent expenditure allocation norms, administrative management funding, accountability.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Kinh phí quản lý hành chính (QLHC) là khoản ngân sách cần thiết để duy trì hoạt động thường xuyên của các cơ quan nhà nước (CQNN), đảm bảo cho việc thực thi nhiệm vụ chính trị, quản lý và điều hành công vụ hiệu quả. Bộ Tài chính là cơ quan quản lý tài chính quốc gia, việc thực hiện cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong quản lý và sử dụng kinh phí QLHC đã được triển khai rộng rãi và mang lại những kết quả tích cực.

Cơ chế tự chủ về kinh phí QLHC cũng giúp các đơn vị trong Bộ Tài chính nâng cao trách nhiệm giải trình và tính minh bạch trong sử dụng ngân sách nhà nước (NSNN). Việc các đơn vị tự xây dựng và thực hiện quy chế chi tiêu nội bộ theo hướng công khai, cụ thể hóa nhiệm vụ chi đã tạo ra hệ thống quản lý tài chính nội bộ chặt chẽ, từ đó hạn chế các sai phạm, thất thoát ngân sách và tăng cường kỷ luật tài chính. Đồng thời, Bộ Tài chính vẫn duy trì hệ thống kiểm toán nội bộ và phối hợp với Kiểm toán Nhà nước để đánh giá, giám sát việc thực hiện chi NSNN, đảm bảo quyền lợi của Nhà nước và người dân được bảo vệ tối đa.

Để đảm bảo sự linh hoạt trong phân bổ và sử dụng ngân sách, đồng thời nâng cao trách nhiệm của từng đơn vị trong quản lý chi tiêu, các đơn vị trực thuộc Bộ đã nhanh chóng xây dựng, cập nhật quy chế chi tiêu nội bộ theo hướng phù hợp với các quy định mới, từng bước tạo dựng môi trường quản lý tài chính hiện đại, chuyên nghiệp và minh bạch.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, việc thực hiện cơ chế tự chủ cũng còn những hạn chế, thách thức cần khắc phục. Thêm vào đó, áp lực thực hiện nhiệm vụ chính trị và công việc chuyên môn ngày càng lớn đặt ra yêu cầu cao hơn cho các đơn vị về chất lượng, hiệu quả hoạt động, trong khi nguồn kinh phí giao chưa tăng tương ứng, đòi hỏi các đơn vị phải tối ưu hóa mọi nguồn lực, nâng cao hiệu quả tự chủ tài chính. Việc chuyển đổi mô hình tổ chức và áp dụng các quy định mới cũng đặt ra thách thức lớn trong công tác quản lý tài chính nội bộ, đòi hỏi sự đồng bộ, đồng thuận và sự hỗ trợ từ cấp trên.

CƠ SỞ CHÍNH TRỊ, PHÁP LÝ THỰC HIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ, TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM VỀ KINH PHÍ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH

Từ năm 2005, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 130/2005/NĐ-CP (Chính phủ, 2015) quy định: “Các cơ quan hành chính được tự chủ trong sử dụng kinh phí quản lý hành chính theo định mức được giao”. Liên Bộ: Tài chính, Nội vụ đã hướng dẫn thực hiện Nghị định số 130/2005/NĐ-CP tại Thông tư liên tịch số 03/2006/TTLT-BTC-BNV (Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ, 2006).

Năm 2013, Nghị định số 117/2013/NĐ-CP ngày 7/10/2013 (Chính phủ, 2013) đã bổ sung quy định liên quan đến trình tự lập, phân bổ và quyết toán ngân sách, tăng tính minh bạch và phân quyền tài chính cho đơn vị hành chính. Ngày 30/5/2014, Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ đã ban hành Thông tư liên tịch số 71/2014/TTLT-BTC-BNV quy định chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí quản lý hành chính đối với CQNN (Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ, 2006).

Năm 2015, Nghị quyết số 39-NQ/TW (Ban Chấp hành Trung ương, 2015) về tinh giản biên chế và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức nêu rõ: “Tiếp tục thực hiện cơ chế khoán kinh phí QLHC gắn với chế độ tiền thưởng để khuyến khích những người làm việc tốt, hiệu quả”.

Tiếp đến, tại Nghị quyết số 18-NQ/TW (Ban Chấp hành Trung ương, 2017) một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả đã nêu: “Việc phân bổ kinh phí thường xuyên theo biên chế chưa gắn với kết quả và hiệu quả hoạt động của các tổ chức, cơ quan, đơn vị là một trong những nguyên nhân làm tăng biên chế” và “thực hiện việc khoán kinh phí để phát huy tính tích cực, chủ động và tự chủ, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội”.

Nghị quyết số 27-NQ/TW (Ban chấp hành Trung ương, 2018) về cải cách chính sách tiền lương đối với cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và người lao động trong doanh nghiệp xác định: Thực hiện khoán quỹ lương gắn với mục tiêu tinh giản biên chế cho các cơ quan, đơn vị. Mở rộng cơ chế khoán kinh phí gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ.

Luật Ngân sách Nhà nước (Quốc hội, 2025) đã cụ thể hóa chủ trương đổi mới cơ chế phân bổ ngân sách cho các cơ quan, đơn vị, đảm bảo công khai, minh bạch; triệt để thực hiện phân cấp, phân quyền trong việc xây dựng cơ chế, chính sách thu, chi NSNN; xóa bỏ cơ chế xin cho, phát sinh tiêu cực, thủ tục hành chính trong công tác quản lý, phân bổ.

THỰC HIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ, TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM VỀ KINH PHÍ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH TẠI BỘ TÀI CHÍNH

Một số kết quả đạt được

Sau gần 15 năm thi hành Nghị định số 130/2005/NĐ-CP, Nghị định số 117/2013/NĐ-CP, đã có 100% các CQNN của các bộ, cơ quan trung ương đã thực hiện cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí QLHC, trong đó có các CQNN thuộc Bộ Tài chính (trước hợp nhất). Cụ thể:

Về số lượng đơn vị, có 4 đơn vị dự toán ngân sách (cấp 2) thuộc Bộ; đơn vị dự toán ngân sách (cấp 2) thuộc Tổng cục có 23 đơn vị; đơn vị sử dụng ngân sách (cấp 3 - đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách) 118 đơn vị.

Về kinh phí quản lý hành chính giao cho các cơ quan:

Kinh phí QLHC thực hiện chế độ tự chủ được sử dụng năm 2024 là 1.248.229 triệu đồng, gồm: nguồn NSNN 1.173.189 triệu đồng; nguồn phí 75.040 triệu đồng, cụ thể:

- Kinh phí giao tự chủ 1.027.565 triệu đồng, gồm: nguồn NSNN 983.799 triệu đồng; nguồn phí: 43.766 triệu đồng.

- Kinh phí không giao tự chủ 220.664 triệu đồng, gồm: nguồn NSNN 189.390 triệu đồng; nguồn phí 31.274 triệu đồng.

- Số kinh phí tiết kiệm được năm 2024 là 86.999 triệu đồng, gồm: nguồn NSNN 82.206 triệu đồng; nguồn phí 4.793 triệu đồng.

Tiết kiệm kinh phí:

Biên chế thực tế năm 2024 của các đơn vị thấp hơn so với chỉ tiêu được giao. Ngoài ra, các đơn vị đã thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong hoạt động hành chính như tiết kiệm chi hội nghị, chi điện, nước, mua sắm, sửa chữa... Cụ thể, 118/118 đơn vị dự toán cấp 3 (đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách) đã thực hiện tiết kiệm được kinh phí năm 2024. Tỷ lệ kinh phí tiết kiệm được năm 2024 so với kinh phí giao tự chủ được sử dụng bình quân của các đơn vị là 8,47%.

Phân phối sử dụng kinh phí tiết kiệm:

Tổng số 118 đơn vị dự toán cấp 3 sử dụng tiết kiệm đã có: hệ số tăng thu nhập dưới 0,1 lần là 19 đơn vị; từ 0,1-0,2 lần là 41 đơn vị; trên 0,2-0,3 lần là 22 đơn vị; trên 0,3-0,4 lần là 20 đơn vị; trên 0,4-0,5 lần là 9 đơn vị; trên 0,5-1,0 lần là 7 đơn vị. Thực hiện trích Quỹ và chi khen thưởng, phúc lợi: 21.147 triệu đồng.

Đánh giá chung

Thứ nhất, các cơ quan đã chủ động thực hiện cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kinh phí QLHC, cụ thể là: chủ động xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ đặt ra các tiêu chuẩn, định mức chi của đơn vị; thủ trưởng các cơ quan chủ động phân bổ, điều chỉnh kinh phí được giao tự chủ để triển khai thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, từ đó công việc được giải quyết nhanh, hiệu quả hơn, từng bước hạn chế tình trạng cơ quan chủ quản cấp trên can thiệp quá sâu vào công việc của cơ quan cấp dưới cũng như hạn chế sự thụ động của cấp dưới chờ ý kiến chỉ đạo của cấp trên mới triển khai thực hiện.

Thứ hai, các cơ quan đã chủ động sử dụng có hiệu quả kinh phí QLHC được giao tự chủ, chủ động xây dựng và tổ chức thực hiện các biện pháp thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Bên cạnh đó, do được tự chủ sử dụng kinh phí được giao, kinh phí được giao tự chủ cuối năm còn dư được chuyển sang năm sau sử dụng nên không còn tình trạng “chạy” kinh phí còn dư cuối năm để chi tiêu cho hết, hạn chế sự lãng phí trong sử dụng kinh phí quản lý được ngân sách cấp. Đồng thời, các cơ quan đã đề ra các biện pháp thiết thực nhằm thực hành tiết kiệm, chống lãng phí như quy chế sử dụng ô tô, khoán văn phòng phẩm, khoán tiền điện thoại tại công sở... từ đó tăng chất lượng công tác chuyên môn; có kinh phí tiết kiệm để tăng thu nhập cho cán bộ công chức và người lao động.

Thứ ba, cơ chế tự chủ đã trao quyền tự quyết định tổ chức, sắp xếp bộ máy cho thủ trưởng đơn vị, góp phần thúc đẩy sắp xếp lại tổ chức bộ máy, tinh giản biên chế. Cơ chế tự chủ đã trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kinh phí QLHC cho đơn vị, do đó việc xây dựng, tổ chức thực hiện hệ thống quy chế tài chính nội bộ như quy chế chi tiêu nội bộ, quy chế quản lý sử dụng tài sản công được triển khai với nguyên tắc dân chủ, minh bạch, hiệu quả. Nâng cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu, tăng cường giám sát của cán bộ, công chức trong sử dụng kinh phí. Tạo động lực để cán bộ, công chức thực thi công vụ có chất lượng và hiệu quả cao, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức.

Một số tồn tại, hạn chế

Một là, theo số liệu tổng hợp báo cáo, ở trung ương, không phải tất cả các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện cơ chế tự chủ tài chính chung theo quy định tại Nghị định số 130/2005/NĐ-CP, Nghị định số 117/2013/NĐ-CP. Một số đơn vị thuộc Bộ Tài chính nói riêng hay ở các CQNN ở trung ương nói chung được cấp có thẩm quyền cho phép thực hiện cơ chế tài chính đặc thù. Một số cơ quan áp dụng cơ chế tài chính như đơn vị sự nghiệp công lập, một số cơ quan được thực hiện đặc thù về chế độ tiền lương, thu nhập tăng thêm cao hơn so với các CQNN thực hiện theo cơ chế tài chính chung. Theo đó, chưa đảm bảo việc thực hiện đồng bộ về việc cơ chế tài chính thống nhất trong khối các cơ quan hành chính nhà nước.

Hai là, kinh phí giao thực hiện tự chủ, giao khoán được xác định theo chỉ tiêu biên chế được cấp có thẩm quyền giao trên cơ sở vị trí việc làm và cơ cấu ngạch công chức. Tuy nhiên đến nay nhiều cơ quan đơn vị vẫn chưa được phê duyệt đề án vị trí việc làm; việc giao kinh phí tự chủ vẫn dựa vào biên chế được cấp có thẩm quyền giao.

Ba là, kinh phí giao tự chủ căn cứ vào định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên; định mức phân bổ dự toán chi QLHC trong các giai đoạn đã được điều chỉnh tăng nhưng không tăng nhiều, trong khi giá cả thị trường thực tế đều tăng qua các năm. Mặt khác, đối với việc phân bổ kinh phí chi thường xuyên theo định mức căn cứ vào tổng biên chế mà không căn cứ vào đặc thù về bộ máy tổ chức dẫn đến Bộ Tài chính có nhiều đơn vị trực thuộc hoặc trụ sở làm việc của các đơn vị trực thuộc phân tán tại các địa phương gặp khó khăn trong việc phân bổ và sử dụng kinh phí chi thường xuyên theo định mức.

Bốn là, phần lớn các đơn vị thuộc Bộ Tài chính đều không có nguồn thu khác ngoài nguồn NSNN cấp, ngoài ra theo quy định còn phải tiết kiệm 10% kinh phí hoạt động thường xuyên làm nguồn cải cách tiền lương, nên các cơ quan gặp nhiều khó khăn về kinh phí thực hiện nhiệm vụ, khó có khả năng tiết kiệm kinh phí. Do đó nhiều đơn vị có kinh phí tiết kiệm nhưng quá ít nên không thể chi thu nhập tăng thêm, tỷ lệ kinh phí tiết kiệm được so với kinh phí được giao hầu hết còn thấp (5-6%/năm).

Năm là, về tự chủ trong việc quyết định mức chi. Cơ chế tự chủ cho phép thủ trưởng cơ quan quyết định mức chi tiêu trong phạm vi kinh phí được giao. Tuy nhiên một số tiêu chuẩn định mức chi quy định cần tuân thủ theo mức chi chung thống nhất trong phạm vi cả nước, trong khi giá cả thị trường luôn biến động và định mức Nhà nước ban hành chưa được điều chỉnh kịp thời để phù hợp với tình hình thực tế.

Sáu là, về phân phối, sử dụng kinh phí tiết kiệm. Cơ chế tự chủ quy định chi trả thu nhập tăng thêm theo nguyên tắc phải gắn với hiệu quả, kết quả công việc của từng người (hoặc từng bộ phận trực thuộc). Tuy vậy, đa số các cơ quan chưa xây dựng tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ, việc trả thu nhập tăng thêm căn cứ vào mức bình bầu và còn mang tính hình thức.

Nguyên nhân của những tồn tại, khó khăn

Một là, việc thực hiện cơ chế tài chính chung đối với cơ quan hành chính nhà nước theo Nghị định số 130/2005/NĐ-CP, Nghị định số 117/2013/NĐ-CP không đồng bộ giữa các cơ quan hành chính Nhà nước do một số văn bản pháp luật khác của cấp có thẩm quyền đã quy định cho phép thực hiện cơ chế tài chính đặc thù đối với một số cơ quan nhà nước khác so với Nghị định số 130.

Hai là, quỹ tiền lương và kinh phí giao tự chủ tính giảm tuyệt đối theo số biên chế được giao giảm hàng năm do thực hiện chủ trương tinh giản biên chế và sắp xếp tổ chức bộ máy nên chưa khuyến khích việc tinh giản biên chế, giảm ý nghĩa của cơ chế giao khoán kinh phí.

Ba là, việc mở rộng quyền quyết định mức chi của Bộ trưởng, HĐND cấp tỉnh trong việc quyết định mức chi cao hơn mức chi do Nhà nước ban hành các địa phương thực hiện còn hạn chế nên một số trường hợp cần quyết định để triển khai nhanh đáp ứng nhu cầu công việc nhưng không thực hiện được, làm hạn chế hiệu quả của công việc.

Bốn là, việc chỉ quy định các nội dung chi thu nhập tăng thêm, chi khen thưởng, phúc lợi từ nguồn kinh phí tiết kiệm mà không quy định việc trích quỹ cho các nội dung này chưa đáp ứng được thực tế của các cơ quan

Năm là, nguồn lực từ NSNN có hạn nên định mức phân bổ dự toán chi quản lý hành chính được điều chỉnh không nhiều trong thời gian qua, làm hạn chế nguồn kinh phí giao khoán, giao tự chủ của các cơ qua. Bên cạnh đó, triển khai xây dựng đề án vị trí việc làm còn chậm, nên việc giao khoán kinh phí căn cứ theo biên chế được giao hàng năm, trong khi biên chế có xu hướng ngày càng giảm nên làm giảm tính tích cực và ý nghĩa của cơ chế tự chủ. Một số cơ quan xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ còn sơ sài, chưa sát với yêu cầu quản lý, chi tiêu hoạt động thường xuyên hàng ngày của đơn vị mình nên còn lúng túng, chưa chủ động phát huy quyền được tự chủ quyết định mức chi, nội dung chi để thực hiện nhiệm vụ. Bộ, cơ quan trung ương, địa phương chưa chủ động, quyết liệt thực hiện nên việc chi trả thu nhập tăng thêm còn cào bằng, chưa khuyến khích người có năng lực, trình độ phát huy khả năng lao động, sáng tạo trong công việc để được hưởng thu nhập theo kết quả hoàn thành nhiệm vụ.

MỘT SỐ KIẾN NGHỊ

Đối với Chính phủ và các bộ, ngành liên quan

Cần sớm nghiên cứu, ban hành Nghị định thay thế Nghị định số 130/2005/NĐ-CP, Nghị định số 117/2013/NĐ-CP nhằm khắc phục tồn tại, hạn chế và đáp ứng yêu cầu thực tế về đổi mới cơ chế tự chủ của CQNN, tiếp tục khoán kinh phí QLHC gắn với chế độ tiền thưởng theo Nghị quyết số 27-NQ/TW để khuyến khích những người làm việc tốt, hiệu quả, đảm bảo đồng bộ với chính sách cải cách tiền lương đối với cán bộ, công chức.

Đối với hệ thống định mức phân bổ chi thường xuyên NSNN cụ thể định mức phân bổ đối với kinh phí QLHC cho các CQNN nên quy định bậc thang lũy thoái và định mức phân bổ ngân sách gắn với các bậc biên chế được giao cho 1 đơn vị sử dụng NSNN.

Đối với Bộ Tài chính

Bổ sung cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả sử dụng kinh phí QLHC gắn với trách nhiệm giải trình của người đứng đầu đơn vị. Hoàn thiện quy định về cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm, gồm:

Xây dựng các quy định cụ thể về trách nhiệm giải trình, thanh tra, kiểm tra việc thực hiện cơ chế tự chủ của các cơ quan, đơn vị. Đồng thời, cần có chế tài rõ ràng để xử lý các trường hợp vi phạm quy định về quản lý, sử dụng kinh phí, đảm bảo tính minh bạch, công khai và hiệu quả trong quản lý tài chính công.

Tăng cường vai trò của Bộ Tài chính trong việc hướng dẫn và giám sát thực hiện. Bộ Tài chính cần phát huy vai trò là cơ quan đầu mối trong việc hướng dẫn, tổ chức tập huấn nghiệp vụ và kiểm tra thực hiện cơ chế tự chủ tại các đơn vị trực thuộc. Đồng thời, cần phối hợp với các cơ quan chức năng khác để thống nhất triển khai cơ chế tự chủ trên phạm vi toàn quốc, tránh tình trạng mỗi bộ, ngành áp dụng theo một cách khác nhau.

Sớm xây dựng và ban hành hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng về hiệu quả tự chủ tài chính, đây là bước đi quan trọng nhằm đảm bảo cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kinh phí QLHC được vận hành một cách khách quan, minh bạch và hiệu quả.

Tóm lại, việc triển khai hiệu quả cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kinh phí QLHC tại các CQNN là cần thiết khách quan góp phần quan trọng vào tiến trình cải cách quản lý tài chính công của Việt Nam hiện nay theo hướng minh bạch, hiệu quả. Để cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm được thực hiện tốt và mang lại hiệu quả như mong muốn cần thiết phải có những thay đổi về thể chế đồng bộ, gắn với thực tiễn để đảm bảo tính khả thi của cơ chế, là hành lang pháp lý quan trọng để đơn vị chủ động trong quản lý, sử dụng kinh phí QLHC NSNN cấp, hoàn thành hiệu quả các nhiệm vụ được giao.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương (2015). Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 17/4/2015 về tinh giản biên chế và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức.

2. Ban Chấp hành Trung ương (2017). Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017, một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

3. Ban chấp hành Trung ương (2018). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 21/5/2018 của về cải cách chính sách tiền lương đối với cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và người lao động trong doanh nghiệp.

4. Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ (2006). Thông tư liên tịch số 03/2006/TTLT-BTC-BNV ngày 17/1/2006 hướng dẫn thực hiện Nghị định số 130/2005/NĐ-CP ngày 17/10/2005 chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí quản lý hành chính đối với các cơ quan nhà nước.

5. Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ (2014). Thông tư liên tịch số 71/2014/TTLT-BTC-BNV ngày 30/5/2014 của Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ quy định chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí quản lý hành chính đối với cơ quan nhà nước.

7. Chính phủ (2005). Nghị định số 130/2005/NĐ-CP ngày 17/10/2005 quy định chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí quản lý hành chính đối với các cơ quan nhà nước.

8. Chính phủ (2013). Nghị định số 117/2013/NĐ-CP ngày 7/10/2013 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 130/2005/NĐ-CP về chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí quản lý hành chính đối với các cơ quan nhà nước.

9. Quốc hội (2025). Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 ngày 25/6/2025.

Khoa Kế toán - Kiểm toán, Trường Đại Học Văn Lang

Email:hoa.ln@vlu.edu.vn

Tóm tắt

Trong bối cảnh hội nhập và áp lực ngày càng lớn về phát triển bền vững, kế toán quản trị chiến lược (SMA) trở thành công cụ then chốt giúp doanh nghiệp gắn kết mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường vào chiến lược kinh doanh. Nghiên cứu này tổng quan học thuật và thực tiễn để phân tích vai trò của SMA trong thúc đẩy bền vững, dựa trên bằng chứng trong và ngoài nước. Kết quả nghiên cứu cho thấy, SMA đảm nhận 4 chức năng quan trọng: hỗ trợ hoạch định chiến lược bền vững; cung cấp thông tin đo lường, kiểm soát; phục vụ báo cáo ESG/CSR, và nâng cao lợi thế cạnh tranh xanh. Nghiên cứu cũng đề xuất sơ đồ khái niệm xem SMA là cầu nối giữa áp lực thể chế, năng lực nội bộ và kết quả bền vững. Kỳ vọng đóng góp cho học thuật qua việc mở rộng khung lý thuyết, cho thực tiễn bằng gợi ý ứng dụng và cho chính sách bằng đề xuất quản lý vĩ mô.

Từ khóa: Kế toán quản trị chiến lược, phát triển bền vững, báo cáo ESG/CSR, lợi thế cạnh tranh xanh, kế toán quản trị môi trường

Summary

In the context of globalization and increasing pressures for sustainable development, strategic management accounting (SMA) has emerged as a key instrument enabling firms to integrate economic, social, and environmental objectives into their business strategies. This study provides an academic and practical review to analyze the role of SMA in promoting sustainability, drawing on both domestic and international evidence. The findings indicate that SMA performs 4 essential functions: supporting sustainable strategic planning; providing measurement and control information; facilitating ESG/CSR reporting; and enhancing green competitive advantage. The study further proposes a conceptual framework positioning SMA as a bridge linking institutional pressures, internal capabilities, and sustainability outcomes. It aims to contribute to academic research by extending theoretical frameworks, to practice by offering application insights, and to policy by suggesting macro-level management implications.

Keywords: Strategic management accounting (SMA), sustainable development, ESG/CSR reporting, green competitive advantage, environmental management accounting

GIỚI THIỆU

Phát triển bền vững ngày nay không chỉ là yêu cầu đạo đức mà đã trở thành một định hướng chiến lược toàn cầu, gắn liền với năng lực cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp. Các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) và bộ tiêu chuẩn đo lường phát triển bền vững (ESG) đang tạo ra khung tham chiếu mới cho hoạt động và báo cáo của doanh nghiệp. Ở Việt Nam, tiến trình hội nhập cùng với cam kết giảm phát thải và chuyển đổi xanh khiến phát triển bền vững trở thành yêu cầu cấp thiết, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất. Trong bối cảnh đó, kế toán quản trị chiến lược (SMA) được xem như công cụ hỗ trợ tích hợp mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường vào chiến lược, giúp doanh nghiệp vừa đạt hiệu quả tài chính vừa thực hiện trách nhiệm xã hội (CSR).

Nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra SMA có vai trò quan trọng trong việc quản trị phát triển bền vững thông qua các công cụ như kế toán chi phí vòng đời, kế toán quản trị môi trường (EMA), chuỗi giá trị hay thẻ điểm cân bằng xanh (Guilding và cộng sự, 2000; Cadez & Guilding, 2008). Tại Việt Nam, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hiệu quả tài chính, còn ít đề cập đến khía cạnh bền vững. Một số công trình (Phan và cộng sự, 2022; Bùi và cộng sự, 2021) đã bước đầu khẳng định mối liên hệ giữa SMA và hiệu quả hoạt động, song vẫn thiếu phân tích định tính về cách SMA hỗ trợ doanh nghiệp hướng tới phát triển bền vững. Điều này mở ra nhu cầu cấp thiết cho các nghiên cứu tổng quan và phân tích chuyên sâu.

Nghiên cứu này nhằm hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước về SMA và phát triển bền vững, phân tích vai trò của SMA trong việc tích hợp mục tiêu ESG vào hoạt động doanh nghiệp, đồng thời rút ra hàm ý cho học thuật, thực tiễn và chính sách tại Việt Nam. Kết quả kỳ vọng đóng góp theo hướng: mở rộng khung lý thuyết SMA bền vững, gợi ý doanh nghiệp ứng dụng công cụ quản trị phù hợp, và đề xuất chính sách hỗ trợ triển khai ESG trên phạm vi quốc gia.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu áp dụng phương pháp định tính với hình thức tổng quan tài liệu. Nguồn dữ liệu được thu thập từ các cơ sở dữ liệu quốc tế (Scopus, Web of Science, ScienceDirect, Google Scholar) và trong nước (các tạp chí chuyên ngành kinh tế, tài chính kế toán và kỷ yếu hội thảo), trong giai đoạn 2000-2025, với các từ khóa như “Strategic Management Accounting”, “SMA”, “sustainability”, “ESG”, “CSR”, “green accounting”, “balanced scorecard”.

Quy trình gồm 3 bước: chọn lọc các công trình liên quan, phân loại theo chủ đề (đo lường và kiểm soát, chiến lược cạnh tranh xanh, báo cáo ESG/CSR), sau đó tổng hợp và phân tích nội dung để rút ra vai trò của SMA trong thúc đẩy phát triển bền vững. Kết quả phân tích được sử dụng để xây dựng sơ đồ khái niệm và đề xuất một số mệnh đề nghiên cứu, đồng thời đưa ra hàm ý cho học thuật, doanh nghiệp và chính sách.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Cơ sở lý thuyết về SMA

Định nghĩa và đặc điểm

SMA được xem như một bước phát triển quan trọng của kế toán quản trị, khi phạm vi thông tin không chỉ giới hạn ở dữ liệu tài chính nội bộ và quá khứ mà còn mở rộng ra các yếu tố bên ngoài, phi tài chính và mang tính định hướng tương lai. Theo Roslender và Hart (2003), SMA là sự kết hợp giữa tư duy chiến lược và các công cụ kế toán nhằm cung cấp thông tin cho việc ra quyết định dài hạn. Cadez và Guilding (2008) cũng cho rằng SMA tập trung vào thông tin về thị trường, khách hàng, đối thủ cạnh tranh và toàn bộ chuỗi giá trị để hỗ trợ hoạch định và kiểm soát chiến lược.

Những đặc trưng cơ bản của SMA bao gồm: (i) tính hướng ngoại, với việc chú trọng đến môi trường cạnh tranh, xu hướng thị trường và chính sách quản lý; (ii) tính dự báo, tức là cung cấp thông tin để dự đoán và định hình các sự kiện trong tương lai thay vì chỉ phản ánh quá khứ; (iii) tích hợp dữ liệu phi tài chính, như chỉ số về môi trường, xã hội, sự hài lòng của khách hàng và chất lượng sản phẩm (Guilding và cộng sự, 2000); và (iv) liên kết chặt chẽ với chiến lược, đảm bảo thông tin kế toán phù hợp với mục tiêu dài hạn của doanh nghiệp.

Các công cụ và kỹ thuật của SMA

SMA được triển khai thông qua nhiều công cụ kế toán quản trị sáng tạo, thường được gọi là Innovative Management Accounting Tools (IMATs). Các công cụ này cung cấp thông tin đa chiều, giúp nâng cao chất lượng quản trị chiến lược (Bhimani và Bromwich, 2010). Theo tổng hợp của Guilding và cộng sự (2000) và các nghiên cứu sau này (Cadez và Guilding, 2008; Nixon vàBurns, 2012), có khoảng 18 công cụ/kỹ thuật SMA thường được đề cập. Một số nhóm kỹ thuật tiêu biểu gồm:

- Nhóm công cụ chi phí (Costing tools): bao gồm ABC, chi phí mục tiêu, chi phí vòng đời, chi phí chất lượng, Kaizen, chi phí theo thuộc tính và chi phí môi trường; những kỹ thuật này giúp phân bổ chi phí chính xác hơn, kiểm soát vòng đời sản phẩm và giảm thiểu tác động môi trường, hỗ trợ mục tiêu phát triển bền vững (Cooper và Kaplan, 1998; Shank và Govindarajan, 1992; Burritt và Schaltegger, 2010).

- Nhóm công cụ lập kế hoạch, kiểm soát và đo lường: gồm Balanced Scorecard (BSC), Sustainability Balanced Scorecard (SBSC), benchmarking và ngân sách cuốn chiếu, hỗ trợ đo lường hiệu quả đa chiều, tích hợp yếu tố ESG và cải thiện khả năng thích ứng chiến lược (Kaplan và Norton, 1996; Figge và cộng sự, 2002).

- Nhóm công cụ phân tích chiến lược: như định giá chiến lược, phân tích chi phí đối thủ, chi phí chuỗi giá trị, kế toán khách hàng, EVA, SVA và giám sát vị thế, qua đó cung cấp thông tin cho hoạch định, tối ưu giá trị cổ đông và nâng cao lợi thế cạnh tranh (Guilding và McManus, 2002). Những công cụ này giúp doanh nghiệp hiểu rõ chi phí, lợi nhuận theo khách hàng hoặc đối thủ, đồng thời khai thác công nghệ dữ liệu để hỗ trợ quyết định chiến lược.

Tổng hợp các công cụ và kỹ thuật trên cho thấy SMA không chỉ là một hệ thống ghi nhận chi phí, mà là một khung quản trị chiến lược toàn diện, giúp doanh nghiệp gắn kết mục tiêu tài chính với lợi thế cạnh tranh bền vững trong dài hạn.

Cơ sở lý thuyết về phát triển bền vững

Khái niệm phát triển bền vững

Phát triển bền vững được hiểu là sự phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ tương lai. Khái niệm này được phổ biến rộng rãi từ báo cáo Brundtland năm 1987 và sau đó được nhấn mạnh tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất ở Rio de Janeiro năm 1992. Về bản chất, phát triển bền vững không chỉ dừng ở việc bảo vệ môi trường mà còn đặt ra câu hỏi mang tính cấu trúc về cách hệ thống kinh tế và xã hội được tổ chức để đảm bảo công bằng xã hội và duy trì cân bằng sinh thái. Động lực hình thành khái niệm này xuất phát từ nhận thức rằng mô hình tăng trưởng truyền thống tạo ra nhiều hệ quả tiêu cực về môi trường và con người (Bebbington, 2001).

Đến năm 2015, cộng đồng quốc tế đã thông qua nhiều thỏa thuận quan trọng như Chương trình nghị sự 2030 và Thỏa thuận Paris nhằm hướng đến một thế giới công bằng và bền vững hơn (Islami, 2022). Trọng tâm trong số đó là các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) do Liên hợp quốc khởi xướng, bao gồm 17 mục tiêu và 169 chỉ tiêu, hướng tới giải quyết những thách thức về kinh tế, xã hội và môi trường vào năm 2030. Các mục tiêu này trải rộng từ xóa đói giảm nghèo, đảm bảo sức khỏe và phúc lợi, tạo việc làm bền vững, tăng trưởng kinh tế, tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm đến ứng phó với biến đổi khí hậu (Islami, 2022; Ramadhan và cộng sự, 2023; Hoang, 2024).

Ba trụ cột của phát triển bền vững

Khái niệm phát triển bền vững thường được tiếp cận qua mô hình Triple Bottom Line (TBL), bao gồm 3 trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường. Sự cân bằng giữa 3 yếu tố này được coi là điều kiện cốt lõi để đảm bảo tăng trưởng dài hạn và toàn diện (Uyar, 2020).

Trụ cột kinh tế (Profit): nhấn mạnh tính bền vững về tài chính thông qua các chỉ số như lợi nhuận, tăng trưởng doanh thu, ROI và kiểm soát chi phí. Mục tiêu là tối đa hóa giá trị kinh tế đồng thời duy trì khả năng cạnh tranh dài hạn mà không khai thác quá mức tài nguyên (Abdelhalim, 2024; Latifah và Soewarno, 2023; Pumiviset và Suttipun, 2024).

Trụ cột xã hội (People): tập trung vào công bằng và tiến bộ xã hội, bao gồm giảm nghèo, tạo việc làm, nâng cao phúc lợi và phát triển kỹ năng cho người lao động. Các chỉ số thường được sử dụng là sự hài lòng nhân viên, an toàn lao động, đào tạo và quan hệ cộng đồng. Đây cũng là khía cạnh gắn liền với báo cáo trách nhiệm xã hội và thỏa ước lao động tập thể (Bebbington, 2001; Hoang, 2024; Mostafa Faraj và cộng sự, 2025).

Trụ cột môi trường (Planet): hướng đến bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu ô nhiễm, chống phá rừng và kiểm soát phát thải. Doanh nghiệp được khuyến khích áp dụng các công cụ như EMA để đo lường và kiểm soát việc sử dụng năng lượng, nước, chất thải và khí nhà kính, qua đó đảm bảo sự cân bằng sinh thái (Abdelhalim, 2024; Pumiviset và Suttipun, 2024; Hoang, 2024).

ESG và xu hướng báo cáo bền vững

ESG (Environmental, Social, and Governance) là bộ tiêu chí được sử dụng rộng rãi để đánh giá hiệu quả hoạt động phi tài chính của doanh nghiệp. ESG có mối liên hệ mật thiết với 3 trụ cột phát triển bền vững và trở thành một phần quan trọng trong hệ thống báo cáo doanh nghiệp hiện đại (Jones và cộng sự, 2023). Về phương diện môi trường, doanh nghiệp cần công bố thông tin liên quan đến biến đổi khí hậu, sử dụng năng lượng, quản lý chất thải, tài nguyên thiên nhiên cũng như phát thải khí nhà kính (Latifah và Soewarno, 2023; Mostafa Faraj và cộng sự, 2025). Ở khía cạnh xã hội, ESG đề cập đến cách tổ chức quản lý quan hệ với nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp và cộng đồng; trong đó các chỉ số như an toàn lao động, phúc lợi và sự hài lòng của nhân viên là yếu tố then chốt. Trụ cột quản trị tập trung vào tính minh bạch và công bằng trong điều hành doanh nghiệp, bao gồm cơ cấu quản trị, chế độ đãi ngộ lãnh đạo, kiểm toán và quyền lợi cổ đông (Mostafa Faraj và cộng sự, 2025).

Nhu cầu minh bạch ngày càng lớn từ các bên liên quan bao gồm nhà đầu tư, khách hàng và cơ quan quản lý đã thúc đẩy sự lan rộng của báo cáo bền vững. Đây là quá trình công bố có hệ thống về tác động kinh tế, xã hội và môi trường của doanh nghiệp (Jones và cộng sự, 2023). Áp lực này không chỉ đến từ nhà đầu tư mà còn từ người tiêu dùng và nhân viên, những người quan tâm nhiều hơn đến trách nhiệm bền vững của tổ chức. Bên cạnh đó, nhiều chuẩn mực và quy định mới, chẳng hạn như chỉ thị Báo cáo bền vững doanh nghiệp (CSRD) của Liên minh châu Âu (EU) đã khiến báo cáo ESG trở thành yêu cầu bắt buộc với cả doanh nghiệp lớn và vừa (Jones và cộng sự, 2023).

Trong bối cảnh này, SMA đóng vai trò quan trọng khi cung cấp công cụ và thông tin để đo lường, theo dõi và công bố kết quả bền vững. Các kỹ thuật như EMA, thẻ điểm cân bằng bền vững (SBSC) và phân tích chi phí vòng đời (LCC) giúp doanh nghiệp tích hợp mục tiêu môi trường xã hội vào chiến lược kinh doanh, đồng thời nâng cao lợi thế cạnh tranh (Uyar, 2020; Vărzaru, Bocean, Mangra và Mangra, 2022; Abdelhalim, 2024; Nartey và Van der Poll, 2021; Al-Nimer, 2025; Khalid, Abd-Mutalib và Mohamed, 2025). Hiện nay, một xu hướng nổi bật là báo cáo tích hợp, trong đó thông tin tài chính và phi tài chính được trình bày đồng bộ, phản ánh toàn diện hiệu quả hoạt động của tổ chức. Các khuôn khổ báo cáo phổ biến bao gồm GRI, SASB và CDP, được khuyến nghị để tăng tính so sánh và minh bạch (Abdelhalim, 2024; Rakhmawati, 2025).

Liên kết lý thuyết

Quan điểm dựa trên nguồn lực (RBV): SMA như một năng lực cạnh tranh

Theo RBV, lợi thế cạnh tranh bền vững xuất phát từ những nguồn lực và năng lực đặc thù mà doanh nghiệp sở hữu (Barney, 1991). Trong bối cảnh này, SMA có thể được coi là một năng lực chiến lược giúp doanh nghiệp khai thác hiệu quả nguồn lực, cung cấp thông tin toàn diện về chi phí, lợi nhuận và các yếu tố phi tài chính để hỗ trợ ra quyết định dài hạn (Khalid, Abd-Mutalib và Mohamed, 2025). Các kỹ thuật như chi phí mục tiêu hay chi phí vòng đời sản phẩm góp phần thúc đẩy đổi mới, tối ưu chi phí và phát triển sản phẩm bền vững (Pires và cộng sự, 2024; Varaniute và cộng sự, 2022). Đồng thời, SMA không tồn tại tách biệt mà gắn liền với chiến lược tổ chức, phù hợp với quan điểm RBV về việc phối hợp các nguồn lực để tạo ra giá trị (Khalid và cộng sự, 2025).

Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory): Sự phù hợp giữa SMA và môi trường

Lý thuyết ngẫu nhiên lập luận rằng không có hệ thống kế toán quản trị nào phù hợp cho mọi doanh nghiệp mà tính hiệu quả phụ thuộc vào sự thích ứng với bối cảnh cụ thể (Fahim và Reza, 2025; Pumiviset và cộng sự, 2024). Trong môi trường kinh doanh đầy biến động, nhu cầu về thông tin chiến lược và phi tài chính càng trở nên cấp thiết, khiến SMA đặc biệt hữu ích nhờ khả năng cung cấp dữ liệu về đối thủ, thị trường và xu hướng dài hạn (Andayani và cộng sự, 2024; Vărzaru và cộng sự, 2022). Ngược lại, kế toán quản trị truyền thống tập trung vào dữ liệu nội bộ quá khứ có thể không đáp ứng đủ (Andayani và cộng sự, 2024). Hiệu quả của SMA vì thế phụ thuộc vào sự phù hợp với chiến lược, quy mô, ngành nghề và quốc gia của doanh nghiệp (Pumiviset và cộng sự, 2024). Một số nghiên cứu còn cho rằng quản trị nguồn nhân lực xanh (GHRM) đóng vai trò là biến ngẫu nhiên quan trọng, làm trung gian trong mối quan hệ giữa SMA và hiệu suất môi trường (Al-Nimer, 2025).

Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory): SMA hỗ trợ quản trị quan hệ với các bên liên quan

Theo lý thuyết các bên liên quan, doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm với cổ đông mà còn với nhiều đối tượng khác như nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp, chính phủ và cộng đồng (Freeman, 1984; Andayani và cộng sự, 2024). SMA đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin đa chiều để đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của các bên liên quan, đặc biệt về trách nhiệm môi trường xã hội (Mostafa Faraj và cộng sự, 2025). Thông qua các công cụ như kế toán môi trường, SMA giúp cân bằng lợi ích kinh tế với mục tiêu xã hội, tăng tính minh bạch và củng cố danh tiếng tổ chức (Hoang, 2024). Bên cạnh đó, SMA còn là nền tảng cho báo cáo phát triển bền vững, một hình thức báo cáo được nhiều bên liên quan sử dụng để đánh giá hiệu quả toàn diện của doanh nghiệp (Mostafa Faraj và cộng sự, 2025).

Lý thuyết thể chế (Institutional Theory): Phản ứng trước áp lực thể chế về bền vững

Lý thuyết thể chế giải thích rằng doanh nghiệp thường điều chỉnh hành vi để phù hợp với các quy định, chuẩn mực và kỳ vọng xã hội nhằm đạt được tính hợp pháp (DiMaggio và Powell, 1983; Latifah và Soewarno, 2023). Việc áp dụng SMA, đặc biệt trong lĩnh vực môi trường, là một phản ứng chiến lược trước áp lực từ chính phủ và xã hội. Khi các công ty hàng đầu trong ngành bắt đầu thực hành SMA và báo cáo ESG, những doanh nghiệp khác có xu hướng làm theo để tránh mất uy tín, hiện tượng này phản ánh tính tương đồng thể chế (Latifah và Soewarno, 2023). Nhờ đó, SMA không chỉ là công cụ quản trị mà còn là phương tiện giúp doanh nghiệp củng cố tính hợp pháp và vị thế cạnh tranh (Al-Nimer, 2025).

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Tổng quan nghiên cứu quốc tế

SMA trong đo lường hiệu quả bền vững: Các công cụ SMA đã được mở rộng để tích hợp mục tiêu môi trường xã hội, giúp doanh nghiệp đánh giá hiệu quả toàn diện hơn ngoài các chỉ số tài chính. Một trong những công cụ tiêu biểu là SBSC, phiên bản mở rộng của BSC truyền thống, bổ sung tiêu chí bền vững nhằm gắn kết chiến lược với hiệu quả kinh tế, môi trường và xã hội. Nghiên cứu cho thấy SBSC có thể áp dụng thành công cả ở doanh nghiệp lớn và doanh nhiệp nhỏ và vừa (SMEs) khi có cam kết từ lãnh đạo và sự tham gia của nhân viên (Figge và cộng sự, 2002). Bên cạnh đó, EMA đóng vai trò quan trọng trong việc nhận diện chi phí môi trường, hỗ trợ phân tích vòng đời sản phẩm và cung cấp dữ liệu cho chiến lược xanh. EMA giúp doanh nghiệp giảm lãng phí, tiết kiệm chi phí, đồng thời cải thiện cả hiệu quả tài chính và môi trường, mặc dù việc áp dụng còn hạn chế ở một số ngành (Vărzaru và cộng sự, 2022; Afiah và cộng sự, 2024; Khalid và cộng sự, 2025).

SMA trong chiến lược cạnh tranh xanh: Các kỹ thuật như Life-Cycle Costing (LCC) và Value Chain Costing hỗ trợ đổi mới sản phẩm và quản trị chi phí theo hướng bền vững. LCC cho phép doanh nghiệp đánh giá chi phí toàn bộ vòng đời, từ thiết kế đến thải bỏ, qua đó kiểm soát tác động môi trường và xã hội (Abbasi, 2019; Nartey và cộng sự, 2021). Trong khi đó, phân tích chi phí chuỗi giá trị giúp doanh nghiệp xác định cơ hội tạo lợi thế cạnh tranh xanh thông qua tối ưu chi phí hoặc khác biệt hóa sản phẩm (Pires và cộng sự, 2024; Islami, 2022).

SMA và báo cáo bền vững/ESG: SMA, đặc biệt là EMA và SBSC, cung cấp nền tảng dữ liệu cho báo cáo phát triển bền vững và ESG, đáp ứng yêu cầu minh bạch của các bên liên quan (Syam và cộng sự, 2024). Các công cụ như kế toán carbon giúp đo lường và báo cáo thải khí nhà kính, tăng tính trách nhiệm giải trình. Nghiên cứu chỉ ra rằng doanh nghiệp triển khai SBSC và EMA có khả năng tích hợp mục tiêu ESG vào chiến lược tốt hơn, qua đó nâng cao chất lượng báo cáo bền vững (Mostafa Faraj và cộng sự, 2025). Trường hợp Almarai tại Saudi Arabia minh họa rõ việc kết hợp SMA và phân tích dữ liệu lớn để đạt hiệu quả bền vững và tăng trưởng doanh thu (Abdelhalim, 2024). Các bằng chứng từ Thái Lan cũng cho thấy SMA có tác động tích cực đến cả 3 khía cạnh của phát triển bền vững: kinh tế, xã hội và môi trường (Pumiviset và Suttipun, 2024).

Tổng quan nghiên cứu tại Việt Nam

Trong hơn một thập kỷ qua, nghiên cứu kế toán quản trị tại Việt Nam đã dịch chuyển từ trọng tâm công cụ truyền thống (dự toán, phân tích CVP, tính giá thành) sang các tiếp cận mang tính chiến lược. Tuy nhiên, phần lớn vẫn thiên về định lượng cắt ngang (khảo sát bảng hỏi, PLS-SEM/CB-SEM) để phân tích mối quan hệ giữa việc áp dụng SMA và hiệu quả tài chính hoặc phi tài chính, trong khi các nội dung liên quan đến ESG/CSR, EMA, LCC hay BSC xanh còn ít xuất hiện. Các nghiên cứu định tính (case study, phỏng vấn chuyên gia, phân tích hiện tượng học) còn khá hạn chế, đặc biệt ở doanh nghiệp sản xuất và các chuỗi cung ứng (Phan và cộng sự, 2022; Bùi, Trần, Đinh và Bùi, 2021).

Một số nghiên cứu tiêu biểu như: Phan và cộng sự (2022) khảo sát 278 bảng hỏi tại 40 doanh nghiệp mía đường, cho thấy việc vận dụng SMA có tác động tích cực đến hiệu quả tài chính và phi tài chính, nhưng chưa xem xét cụ thể các kỹ thuật EMA, LCC hay báo cáo ESG. Bùi và cộng sự. (2021) nghiên cứu doanh nghiệp sản xuất ở Đông Nam Bộ cũng khẳng định vai trò của SMA trong nâng cao hiệu quả hoạt động, song ít chú trọng đến chiều cạnh môi trường, xã hội. Nhìn chung, bằng chứng hiện tại khẳng định giá trị của SMA nhưng chưa làm rõ cơ chế tích hợp yếu tố bền vững vào chiến lược và quy trình quản trị.

Với sự so sánh nghiên cứu trong và ngoài nước nhận thấy có khoảng trống nghiên cứu cụ thể: Các công trình trong nước còn thiếu: (i) Cơ chế tích hợp bền vững vào SMA trong việc mô tả cách thức “xanh hóa” các module SMA (dự toán, KPI, target costing, BSC); (ii) phân tích tác động của bối cảnh thể chế và đặc điểm ngành đến cấu hình SMA; (iii) nghiên cứu về value-chain costing gắn với chuỗi cung ứng xanh, truy xuất nguồn gốc và phát thải Scope 3; (iv) Chưa làm rõ vai trò hạ tầng dữ liệu của SMA cho báo cáo GRI/IFRS Sustainability cũng như quy trình kiểm soát nội bộ để bảo đảm chất lượng dữ liệu ESG... Từ đó mở ra cơ hội nghiên cứu định tính về tổng quan định tính theo khung RBV, Contingency, Stakeholder và Institutional có thể giúp hệ thống hóa vai trò SMA trong đo lường, kiểm soát, xây dựng chiến lược xanh và báo cáo ESG. Qua đó, nghiên cứu có thể đề xuất bản đồ khái niệm liên kết áp lực thể chế năng lực SMA, công cụ SMA và kết quả bền vững (Hình); đồng thời gợi ý câu hỏi nghiên cứu định tính cho các nghiên cứu tiếp theo

Hình: Sơ đồ vai trò của SMA trong thúc đẩy phát triển bền vững

Nguồn: Tác giả tổng hợp

ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH VAI TRÒ CỦA SMA TRONG THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

SMA ngày càng được coi là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp theo đuổi phát triển bền vững, không chỉ nhằm tuân thủ quy định mà còn để tạo dựng giá trị dài hạn và lợi thế cạnh tranh (Fahim và Reza, 2025; Varaniute và cộng sự, 2022). Thông qua các kỹ thuật như LCC, EMA hay SBSC, SMA cho phép tích hợp các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường vào chiến lược và hoạt động cốt lõi, từ đó cải thiện hiệu quả bền vững (Uyar, 2020; Mostafa Faraj và cộng sự, 2025).

Vai trò chiến lược (P1): SMA giúp doanh nghiệp gắn kết các yếu tố bền vững vào quá trình hoạch định và kiểm soát, đồng thời mở rộng góc nhìn từ thông tin nội bộ sang các tác nhân bên ngoài như xu hướng thị trường hay quy định pháp lý (Fahim và Reza, 2025). Việc sử dụng các công cụ như EMA và LCC hỗ trợ nhà quản lý cân bằng hiệu quả tài chính với trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường, đồng thời định hướng chuyển đổi sang mô hình kinh doanh xanh và tuần hoàn (Abdelhalim, 2024; Latifah và Soewarno, 2023).

Vai trò quản trị thông tin (P2): Khác với kế toán quản trị truyền thống, SMA cung cấp dữ liệu tài chính lẫn phi tài chính, bao gồm chi phí môi trường, khí thải carbon hay mức độ an toàn lao động, nhằm hỗ trợ các quyết định chiến lược toàn diện hơn (Islami, 2022; Vărzaru và cộng sự, 2022). Các kỹ thuật như EMA giúp doanh nghiệp nhận diện và phân bổ chi phí môi trường, trong khi kế toán carbon hỗ trợ đo lường và báo cáo phát thải khí nhà kính yếu tố ngày càng quan trọng trong quản lý rủi ro khí hậu (Latifah và Soewarno, 2023; Syam và cộng sự, 2024). Ngoài ra, khi kết hợp với phân tích dữ liệu lớn, SMA có thể khai thác dữ liệu phức tạp để tối ưu hóa chiến lược phát triển bền vững (Abdelhalim, 2024).

Vai trò trong truyền thông và báo cáo (P3): SMA là nền tảng dữ liệu cho báo cáo bền vững và ESG, giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu minh bạch từ nhà đầu tư, chính phủ và xã hội (Uyar, 2020; Schaltegger và Wagner, 2006). Việc công bố minh bạch thông tin bền vững không chỉ củng cố uy tín và niềm tin mà còn thể hiện cam kết của doanh nghiệp đối với trách nhiệm xã hội và môi trường (Mostafa Faraj và cộng sự, 2025; Rakhmawati, 2025).

Vai trò trong năng lực cạnh tranh (P4): Việc vận dụng các công cụ như LCC, Kaizen costing, TQM hay target costing giúp doanh nghiệp giảm chi phí không cần thiết, cải thiện chất lượng, đổi mới sản phẩm và xây dựng hình ảnh “xanh” (Abbasi, 2019; Nartey và cộng sự, 2021). Từ đó, SMA không chỉ nâng cao hiệu quả tài chính ngắn hạn mà còn giúp doanh nghiệp hình thành lợi thế cạnh tranh bền vững trong bối cảnh toàn cầu ngày càng đề cao trách nhiệm xã hội và môi trường (Varaniute và cộng sự, 2022; Khalid và cộng sự, 2025).

THẢO LUẬN VÀ HÀM Ý

Phân tích cho thấy SMA không chỉ dừng lại ở vai trò đo lường chi phí mà còn là nguồn lực chiến lược định hình lộ trình phát triển bền vững của doanh nghiệp. Thứ nhất, ở khía cạnh chiến lược, SMA giúp tích hợp các mục tiêu môi trường và xã hội vào hoạch định và kiểm soát, cho phép doanh nghiệp chủ động ứng phó với biến động thay vì chỉ phản ứng (Uyar, 2020; Fahim và Reza, 2025). Thứ hai, trong quản trị thông tin, SMA mở rộng dữ liệu sang các yếu tố phi tài chính như chi phí môi trường và chỉ số ESG, từ đó nâng cao năng lực ra quyết định và quản trị rủi ro (Latifah và Soewarno, 2023; Afiah và cộng sự, 2024). Thứ ba, SMA đóng vai trò nền tảng cho báo cáo phát triển bền vững và ESG, giúp gia tăng tính minh bạch và lòng tin từ các bên liên quan (Schaltegger và Wagner, 2006; Mostafa Faraj và cộng sự, 2025). Cuối cùng, với năng lực cạnh tranh, SMA hỗ trợ tối ưu chi phí, đổi mới xanh và xây dựng hình ảnh doanh nghiệp có trách nhiệm (Varaniute và cộng sự, 2022; Khalid và cộng sự, 2025).

Về học thuật, nghiên cứu này khẳng định SMA là một nguồn lực chiến lược (RBV) và minh chứng cho khả năng thích nghi của SMA trước các áp lực thể chế và môi trường. Về thực tiễn, doanh nghiệp cần “xanh hóa” các công cụ hiện có như BSC, EMA hay LCC, đồng thời chuẩn hóa dữ liệu ESG để phục vụ kiểm soát nội bộ và báo cáo bên ngoài. Về chính sách, cần phát triển bộ chỉ số ESG cốt lõi và hướng dẫn doanh nghiệp vận dụng SMA bền vững trong bối cảnh Việt Nam. Trong tương lai, các nghiên cứu nên kiểm định thực nghiệm các mệnh đề P1-P4 bằng khảo sát định lượng hoặc nghiên cứu định tính chuyên sâu tại các ngành có áp lực bền vững cao như dệt may, thực phẩm và năng lượng.

KẾT LUẬN, HẠN CHẾ, HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO

Bài báo đã phân tích vai trò của SMA trong thúc đẩy phát triển bền vững, khẳng định bốn vai trò then chốt: (i) hỗ trợ hoạch định và kiểm soát chiến lược; (ii) cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính; (iii) nền tảng cho báo cáo ESG/CSR; và (iv) nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn (Uyar, 2020; Varaniute và cộng sự, 2022; Fahim và Reza, 2025; Khalid và cộng sự, 2025). Nghiên cứu đóng góp bằng việc đề xuất khung khái niệm và mệnh đề P1-P4, bổ sung lý thuyết RBV, Contingency và Institutional, đồng thời định hướng ứng dụng SMA trong bối cảnh Việt Nam hội nhập ESG toàn cầu.

Tuy nhiên, nghiên cứu còn một số hạn chế: (i) dựa chủ yếu vào tổng hợp tài liệu quốc tế và một số nghiên cứu trong nước, (ii) mệnh đề mới dừng ở mức khái niệm, chưa có kiểm định thực nghiệm, (iii) phạm vi tài liệu có thể giới hạn bởi ngôn ngữ và khả năng tiếp cận. Do đó, nghiên cứu tiếp theo nên triển khai phương pháp định tính để khám phá cơ chế “xanh hóa” SMA, đồng thời kết hợp định lượng (survey, SEM/PLS-SEM) nhằm kiểm chứng mệnh đề đề xuất. Bên cạnh đó, các hướng nghiên cứu so sánh liên ngành, liên quốc gia và tích hợp chuyển đổi số với SMA hứa hẹn mang lại bằng chứng thực nghiệm phong phú hơn. Tóm lại, SMA cần được nhìn nhận như một cơ chế quản trị chiến lược toàn diện, hỗ trợ doanh nghiệp cân bằng lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững lâu dài (Schaltegger và Wagner, 2006; Mostafa Faraj và cộng sự, 2025).

Tài liệu tham khảo:

1. Abbasi, B., Khanmohammadi, M., Moradi, Z., & Mahmoodiyan, T. (2019). Capacity building of green accounting consequences based on the explanation of strategic management accounting techniques. Iranian Journal of Finance, 3(4), 23-59.

2. Abdelhalim, A. M. (2024). How management accounting practices integrate with big data analytics and its impact on corporate sustainability. Journal of Financial Reporting and Accounting, 22(2), 416-432.

3. Abdelhalim, K. (2024). Environmental management accounting and sustainable performance: Evidence from emerging economies. Journal of Cleaner Production, 412, 137011. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2023.137011

4. Afiah, E. T., Bastian, E., & Retnowati, W. (2024). Sustainable logistics and supply chain management through environmental management accounting and distribution innovation: A review. Journal of Distribution Science, 22(12), 87-110.

5. Al-Nimer, M. (2025). Strategic management accounting and ESG integration in corporate reporting. Sustainability Accounting Review, 14(2), 55-72.

6. Andayani, E., Murtanto, M., & Sudibyo, Y. A. (2024). Do strategic management accounting, environmental uncertainty, and green strategy affect organizational performance? Tec Empresarial, 6(1), 543-560.

7. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99-120. https://doi.org/10.1177/014920639101700108

8. Bebbington, J. (2001). Sustainable development: A review of the international development, business and accounting literature. Accounting Forum, 25(2), 128-157. https://doi.org/10.1111/1467-6303.00058

9. Bhimani, A., & Bromwich, M. (2010). Management accounting: Retrospect and prospect. Elsevier.

10. Bùi, T. T. Q., Trần, A. H., Đinh, P. H., & Bùi, Q. M. (2021). Mối quan hệ giữa kế toán quản trị chiến lược và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp: Trường hợp nghiên cứu Đông Nam Bộ. Tạp chí Kinh tế và Dự báo, 725(17), 85-90.

11. Burritt, R. L., & Schaltegger, S. (2010). Sustainability accounting and reporting: Fad or trend? Accounting, Auditing & Accountability Journal, 23(7), 829-846. https://doi.org/10.1108/09513571011080144

12. Cadez, S., & Guilding, C. (2008). An exploratory investigation of an integrated contingency model of strategic management accounting. Accounting, Organizations and Society, 33(7-8), 836-863. https://doi.org/10.1016/j.aos.2008.01.003

13. Cooper, R., & Kaplan, R. S. (1998). Cost and effect: Using integrated cost systems to drive profitability and performance. Harvard Business School Press.

14. DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. American Sociological Review, 48(2), 147-160. https://doi.org/10.2307/2095101

15. Fahim, S. N., & Reza, S. (2025). Analyzing the role of strategic management accounting on sustainable supply chain management: Case study of food production companies in Gilan province. Green Development Management Studies.

16. Figge, F., Hahn, T., Schaltegger, S., & Wagner, M. (2002). The sustainability balanced scorecard: Linking sustainability management to business strategy. Business Strategy and the Environment, 11(5), 269-284. https://doi.org/10.1002/bse.339

17. Freeman, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Pitman.

18. Guilding, C., & McManus, L. (2002). The incidence, perceived merit and antecedents of customer accounting: An exploratory note. Accounting, Organizations and Society, 27(1-2), 45-59. https://doi.org/10.1016/S0361-3682(01)00031-8

19. Hoang, K. V. (2024). Literature review on strategic management accounting and sustainable development. International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies, 4(2), 477-483.

20. Islami, L. H., Ramadhan, Y., Jatmika, J. M., & Apriantoro, G. (2022). Analysis of the role of strategic management accounting in the implementation of sustainable development goals on PT NSI. Journal Manajemen Stratejik dan Simulasi Bisnis, 3(2), 14-20.

21. Jones, B., Rasha, A., Dyczkowska, J., & Dyczkowski, T. (2023). Sustainable performance management in the EU SME sector: A review and analysis of concepts and methods of strategic management accounting. The Theoretical Journal of Accounting, 47(4), 191-215.

22. Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (1996). The balanced scorecard: Translating strategy into action. Harvard Business School Press.

23. Khalid, M. A., Abd-Mutalib, H., & Mohamed, R. (2025). The impact of strategic management accounting on environmental sustainability: A study in Malaysian construction industry. PaperAsia, 41(2B), 142-154.

24. Latifah, S. W., & Soewarno, N. (2023). The environmental accounting strategy and waste management to achieve MSME’s sustainability performance. Cogent Business & Management, 10(1), 2176444. https://doi.org/10.1080/23311975.2023.2176444

25. Mostafa Faraj, A., Mahmoodi Khoshroo, O., Parvizi, B., & Fatemi, A. (2025). The relationship between strategic management accounting and governance, social and environmental aspects of sustainable development reporting. International Journal of Finance & Managerial Accounting, 12(44), 195-206.

26. Nartey, E., & Van der Poll, H. (2021). Environmental management accounting and corporate sustainability performance. Journal of Accounting in Emerging Economies, 11(5), 771-791. https://doi.org/10.1108/JAEE-12-2019-0238

27. Nixon, B., & Burns, J. (2012). The paradox of strategic management accounting. Management Accounting Research, 23(4), 229-244. https://doi.org/10.1016/j.mar.2012.09.004

28. Phan, A. N., Nguyen, T. T., & Le, H. M. (2022). Strategic management accounting and firm performance: Evidence from the sugar industry in Vietnam. Asian Journal of Accounting Research, 7(2), 123-139. https://doi.org/10.1108/AJAR-07-2021-0115

29. Pires, R., do Céu Alves, M., & Rodrigues, L. L. (2024). Forty years of publications on strategic management accounting: Exploring the conceptual structure through co-word analysis. Revista de Contabilidad-Spanish Accounting Review, 27(2), 288-306.

30. Pumiviset, W., & Suttipun, M. (2024). Sustainability and strategic management accounting: Evidence of green manufacturing in Thailand. Cogent Business & Management, 11(1), 2302794. https://doi.org/10.1080/23311975.2024.2302794.

Email: yenlth.learn@gmail.com

Lê Thành Chung - Đại học Ngoại thương

Email: chunglt98@gmail.com

Vũ Hà Vi - Đại học Ngoại thương

Email: havivu.52@gmail.com

Bùi Đức Thắng - Đại học Bách khoa Hà Nội

Email: thang99vip4@gmail.com

Nguyễn Thị Mai Anh - Đại học Kinh tế Quốc dân

Email: maianhnt.mgc@gmail.com

Tóm tắt

Sự phát triển nhanh của công nghệ tài chính tại Việt Nam mang lại cả cơ hội và thách thức cho quản lý tài chính cá nhân. Nghiên cứu này đề xuất mô hình cố vấn tài chính tự động (Robo-Advisor) tích hợp Trí tuệ nhân tạo có thể giải thích (XAI) và khung đánh giá hành vi nhằm nâng cao cá nhân hóa và xây dựng niềm tin. Mô hình được thiết kế cho bối cảnh Việt Nam, nơi hành vi tài chính chịu ảnh hưởng mạnh từ yếu tố văn hóa và tâm lý. Nghiên cứu đóng góp khung phương pháp lượng hóa các thiên kiến hành vi thành biến đầu vào cho AI, cùng kiến trúc lai cho phép can thiệp có điều kiện qua Chatbot, Robo-advisor và XAI. Kết quả dự kiến cho thấy mô hình này giúp thu hẹp “khoảng cách ý định - hành động” và “khoảng cách niềm tin”, từ đó cải thiện kỷ luật tài chính và quyết định của người dùng trẻ.

Từ khóa: Robo-advisor, trí tuệ nhân tạo có thể giải thích (XAI), tài chính hành vi, quản lý tài chính cá nhân, Fintech

Summary

The rapid development of financial technology (Fintech) in Viet Nam presents both opportunities and challenges for personal financial management. This study proposes an automated financial advisory (Robo-advisor) model that integrates Explainable Artificial Intelligence (XAI) and a behavioral assessment framework to enhance personalization and build user trust. The model is tailored to the Vietnamese context, where financial behaviors are strongly influenced by cultural and psychological factors. The research contributes a methodological framework for quantifying behavioral biases as input variables for AI, along with a hybrid architecture enabling conditional interventions through Chatbots, Robo-advisors, and XAI modules. The expected results indicate that this model can help narrow the “intention–action gap” and the “trust gap,” thereby improving financial discipline and decision-making among young users.

Keywords: Robo-advisor, explainable AI (XAI), behavioral finance, personal financial management, Fintech

GIỚI THIỆU

Robo-advisor là dịch vụ tài chính tự động phổ biến toàn cầu, với chi phí thấp và khả năng tự động hóa cao. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của chúng là tính “hộp đen”, khiến người dùng khó tin tưởng, đặc biệt ở Việt Nam (Fortune Business Insights, 2025; Nguyen và Do, 2022). Trong khi đó, XAI nổi lên như công cụ thiết yếu để nâng cao tính minh bạch, giải thích các khuyến nghị và cho phép người dùng phản hồi, từ đó xây dựng niềm tin và gắn kết lâu dài (Saranya, 2023).

Tại Việt Nam, nơi hành vi tài chính cá nhân chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của các yếu tố xã hội và văn hóa, việc phát triển lai Robo-Advisor tích hợp XAI có thể mở ra một cách tiếp cận mới. Hệ thống này tích hợp tính năng cá nhân hóa hành vi và giải thích minh bạch, đồng thời áp dụng cơ chế gợi ý phù hợp với bối cảnh văn hóa.

Mặc dù trí tuệ nhân tạo (AI) được dùng rộng rãi trong tài chính (dự báo, phát hiện gian lận), nhưng tiềm năng hỗ trợ can thiệp hành vi cá nhân hóa còn hạn chế (Vukovic và cộng sự, 2025). Ở Việt Nam, các công cụ hiện tại chủ yếu mang tính kỹ thuật, chưa tích hợp yếu tố hành vi, tâm lý và văn hóa (Pham và Le, 2023). Robo-advisor quốc tế chủ yếu hoạt động theo danh mục chuẩn hóa có sẵn, ít quan tâm đến hành vi và cảm xúc của người dùng (Vukovic và cộng sự, 2025).

Nghiên cứu này đề xuất mô hình lai Robo-Advisor tích hợp XAI, hướng tới việc cung cấp lời khuyên tài chính đáng tin cậy và phù hợp với từng cá nhân. Hệ thống phân loại người dùng dựa trên các thiên kiến hành vi đặc trưng. Từ đó, cung cấp gợi ý ngữ cảnh phù hợp và giải thích minh bạch, giúp người dùng nâng cao hiểu biết, có trợ lý thông thái đồng hành, cải thiện quyết định và hình thành thói quen tài chính bền vững.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

AI và Robo-Advisor trong tài chính cá nhân

AI là nền tảng của nhiều công cụ tài chính, từ ứng dụng theo dõi chi tiêu đến chatbot, tập trung vào phân tích dữ liệu hành vi và lịch sử người dùng. Robo-advisor là ứng dụng chuyên biệt, tự động tối ưu hóa danh mục đầu tư, phân bổ tài sản và tái cân bằng mà không cần can thiệp thủ công (Back, 2023).

Thách thức lớn khi áp dụng AI là tính minh bạch. XAI góp phần giải quyết vấn đề này bằng cách tăng cường tính minh bạch, qua đó nâng cao niềm tin, công bằng và tuân thủ quy định (Saranya, 2023). Các phương pháp phổ biến như: SHAP và LIME giải thích quyết định tài chính, nhưng vẫn đối mặt với độ phức tạp của mô hình và khả năng hiểu của người dùng (Wilson, 2025).

Xu hướng mô hình lai

Robo-advisor truyền thống tối ưu hóa danh mục chuẩn nhưng thiếu linh hoạt trong các tình huống thực tế, trong khi chatbot tài chính như: Cleo, Plum cung cấp gợi ý chi tiêu, nhưng chưa cá nhân hóa sâu theo hành vi và văn hóa (Nguyen và Ha, 2024).

Sự phân tách này cho thấy nhu cầu phát triển mô hình lai, kết hợp khả năng tính toán của robo-advisor với tính tương tác, cá nhân hóa và minh bạch từ XAI (Wilson, 2025).

Giai đoạn 2025-2030 được dự báo sẽ chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình lai, cho phép các hệ thống tài chính chủ động dự đoán nhu cầu người dùng dựa trên dữ liệu hành vi, tâm lý và ngữ cảnh (Mordor Intelligence, 2025).

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được triển khai qua 3 giai đoạn chính, bao gồm: nghiên cứu nền tảng và cấu trúc dữ liệu; thiết kế mô hình khái niệm và logic can thiệp; thảo luận và định hướng ứng dụng.

Phân tích hành vi người dùng và cơ sở dữ liệu nền tảng

Phân tích dữ liệu hành vi thứ cấp giúp xác định các thiên kiến tài chính cốt lõi của người dùng Việt Nam, làm cơ sở cho thiết kế các cơ chế can thiệp tùy theo hành vi. Các thiên kiến chính bao gồm:

- Thiên kiến hiện tại (Pham và Le, 2023): 47.8% người trẻ chi tiêu vượt thu nhập, cần can thiệp kịp thời thông qua gợi ý tài chính.

- Ác cảm mất mát: Chỉ 42% tham gia đầu tư dù có kế hoạch, đòi hỏi XAI minh bạch và khả năng phân tích danh mục từ Robo-advisor để trấn an tâm lý.

- Tác động kiến thức và văn hóa: Trải nghiệm tiêu dùng thời thơ ấu ảnh hưởng tích cực nhất đến ý định quản lý tài chính (β = 0.344); người đã kết hôn thiên về “tâm lý không rủi ro” (Nguyen và cộng sự, 2022; 2023).

- Thế hệ 8X-9X: 47% thường xuyên tiết kiệm, chi tiêu chọn lọc, ưu tiên chất lượng và đầu tư phát triển bản thân (Euromonitor International, 2024).

Mô hình khái niệm hệ thống lai

Mô hình này có kiến trúc đa lớp, hoạt động dựa trên cơ chế kích hoạt có điều kiện. Thẻ điểm hành vi đóng vai trò bộ điều khiển trung tâm.

- Thẻ điểm hành vi: Lượng hóa người dùng dựa trên các tiêu chí (Nhân khẩu học, Kiến thức và Năng lực, Hành vi tài chính, Tâm lý tài chính, Thói quen và Mục tiêu). Trong đó, tổng điểm (S) đóng vai trò là biến điều kiện, đảm bảo phân loại người dùng theo đúng phân khúc. Từ đó có thể ưu tiên các tính năng phù hợp cho từng nhóm người dùng.

- Kiến trúc vận hành: Hệ thống vận hành được xử lý qua 3 lớp tuần tự, được kiểm soát bởi S.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Kết quả nghiên cứu

Phân nhóm người dùng

Nhóm người dùng được phân làm 4 nhóm đại diện chính theo S như Bảng 1.

Bảng 1: Phân nhóm người dùng

Nguồn: Nghiên cứu của nhóm tác giả

Các tính năng cốt lõi

Các tính năng (Bảng 2) được phân loại rõ ràng theo mục đích can thiệp (E: nhóm tính năng cốt lõi; N: nhóm tính năng gợi ý hành vi; S: nhóm tính năng hỗ trợ).

Bảng 2: Các tính năng cốt lõi

Nguồn: Nghiên cứu của nhóm tác giả

Nguyên lý hoạt động của hệ thống lai

- Luồng can thiệp hành vi (ưu tiên Nhóm đại diện 1): Khi thiên kiến hiện tại cao, hệ thống kích hoạt gợi ý tức thì qua chatbot, như N02 (Phản hồi thời gian thực) và N07 (Gợi ý dựa trên cảm xúc), làm gián đoạn hành vi chi tiêu bốc đồng.

- Luồng giải thích và niềm tin (ưu tiên Nhóm đại diện 2): Khi né tránh mất mát cao, khuyến nghị từ Robo-advisor đi qua XAI, sử dụng N03 (Tái khung tâm lý) để chuyển lời khuyên kỹ thuật thành hướng dẫn an toàn, tăng khả năng chấp nhận rủi ro.

- Luồng tối ưu hóa (ưu tiên Nhóm đại diện 3 và 4): Hệ thống tạm hủy XAI và các gợi ý đặc biệt, tập trung cung cấp chiến lược tự động, tối ưu hóa, bao gồm S03 (Cá nhân hóa theo sự kiện đời sống).

Mô hình nghiên cứu đề xuất được thể hiện cụ thể ở Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Đề xuất của nhóm tác giả

Triển khai tính năng cốt lõi

- Lớp gợi ý (ưu tiên áp dụng Nhóm đại diện 1): Gồm N02 (Phản hồi theo thời gian thực) và N07 (Gợi ý dựa theo cảm xúc) sử dụng điện toán cảm xúc để chặn chi tiêu bốc đồng do cảm xúc nhất thời.

- Lớp giải thích (ưu tiên áp dụng Nhóm đại diện 2): Tập trung vào N03 (Giảm thiểu thiên kiến tài chính). XAI sử dụng nguyên lý giải thích qua tin nhắn để nhấn mạnh sự an toàn, đối phó trực tiếp với né tránh mất mát.

- Lớp tối ưu hóa (Robo-advisor): Bao gồm E03 (Lời khuyên tài chính cá nhân hóa) để đảm bảo chất lượng dữ liệu đầu vào và S03 (Cá nhân hóa sự kiện đời sống) để tự động điều chỉnh kế hoạch tài chính khi người dùng trải qua các sự kiện lớn.

Bảng 3: Tóm tắt bảng ma trận ưu tiên kích hoạt tính năng

theo nhóm đại diện

Nguồn: Kết quả nghiên cứu

Thảo luận

Phân tích hiệu quả mô hình lai

Kết quả phân tích dự kiến chứng minh mô hình lai vượt trội hơn so với mô hình robo-advisor truyền thống nhờ giải quyết khoảng cách tâm lý mà thuật toán thuần túy không đạt được. Hiệu quả được đảm bảo bằng nguyên tắc ưu tiên can thiệp dựa trên Thẻ điểm hành vi, áp dụng cá nhân hóa ở mọi cấp độ.

- Khắc phục Ý định - Hành động: Mô hình lai dùng gợi ý thời gian thực (N02, N07) cho Nhóm 1, tạo “điểm dừng” hành vi; tỷ lệ tuân thủ tăng chứng minh khả năng thúc đẩy hành động bốc đồng.

- Khắc phục niềm tin và né tránh mất mát: XAI giải thích và tái khung thông điệp, giảm tính chất “hộp đen”, từ đó xoa dịu các áp lực tâm lý. Tính năng N03 được ưu tiên cho Nhóm 2, giúp nhóm này tăng khả năng chấp nhận rủi ro bằng cách chuyển lời khuyên kỹ thuật thành hướng dẫn đáng tin cậy.

- Cá nhân hóa và tối ưu hóa tài nguyên: Thẻ điểm hành vi cho phép kích hoạt XAI và tài nguyên đặc thù theo nhóm, vừa tối ưu hiệu suất kỹ thuật, vừa cải thiện trải nghiệm người dùng.

Khung đo lường hiệu quả hành vi cốt lõi

Các chỉ số được thiết kế để đo lường trực tiếp hiệu quả của các nguyên lý can thiệp do Thẻ điểm hành vi kích hoạt, giúp xác định rõ mức độ thành công của từng cơ chế tác động (Bảng 4).

Bảng 4: Chỉ số hiệu quả hành vi cốt lõi

Nguồn: Đề xuất bởi nhóm tác giả

KẾT LUẬN VÀ ĐÓNG GÓP CỦA NGHIÊN CỨU

Kết luận

Nghiên cứu này đề xuất Mô hình lai Robo-Advisor tích hợp XAI và phân đoạn hành vi, nhằm khắc phục các vấn đề tài chính phổ biến tại Việt Nam như: chi tiêu quá mức và thiếu kỷ luật tiết kiệm. Mô hình lai này kết hợp khả năng tính toán của robo-advisor, tính minh bạch của XAI và sự linh hoạt hành vi của chatbot, hướng tới nâng cao năng lực tài chính và hình thành thói quen bền vững cho người trẻ.

Đóng góp của nghiên cứu

Về phương pháp luận

- Chuẩn hóa thiên kiến hành vi: Nghiên cứu đã thiết lập thẻ điểm hành vi là một khung phương pháp luận tiên phong, chuyển đổi các khái niệm tâm lý phức tạp (như: thiên kiến hiện tại, ác cảm mất mát) thành biến kiểm soát, làm đầu vào trực tiếp cho hệ thống AI.

- Nguyên lý lai: Đề xuất kiến trúc AI đa lớp gồm: Gợi ý hành vi, Robo-advisor và XAI, được tổ chức theo hệ thống phân cấp can thiệp. Cấu trúc này tạo ra một cách tiếp cận mới giúp tích hợp hiệu quả các yếu tố tài chính hành vi vào mô hình Robo-advisor.

Về thực tiễn

- Mô hình cá nhân hóa thế hệ mới: Nghiên cứu cung cấp khung nguyên lý giúp cá nhân hóa trải nghiệm và thiết kế cơ chế can thiệp phù hợp với đặc điểm tâm lý của người dùng Việt Nam.

- Tăng cường niềm tin vào AI: XAI giúp trấn an rủi ro, giảm e ngại với các hệ thống tự động và thúc đẩy người dùng sử dụng các công cụ quản lý tài chính thông minh.

Về công nghệ

- Nền tảng cho thử nghiệm A/B: Các chỉ số hiệu quả hành vi đóng vai trò cơ sở cho các tổ chức tài chính đánh giá và so sánh hiệu quả giữa các phiên bản tính năng can thiệp dựa trên AI.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tập trung đề xuất mô hình khái niệm cho Robo-Advisor lai tích hợp XAI và phân khúc hành vi, đồng thời thừa nhận một số hạn chế cần được khắc phục trong các nghiên cứu tiếp theo.

Về phương pháp luận: Thẻ điểm hành vi được xây dựng từ dữ liệu thứ cấp nên chưa phản ánh đầy đủ đặc trưng tâm lý tài chính của người Việt; các trọng số cần được kiểm chứng thông qua thử nghiệm sơ cấp quy mô lớn để tăng độ chính xác và tính ứng dụng.

Về thực nghiệm: Mô hình chưa được kiểm chứng trong môi trường thực tế; cần thực hiện thử nghiệm A/B để đánh giá hiệu quả của XAI trong việc tăng chấp nhận rủi ro (Nhóm 2) và của Gợi ý hành vi trong việc nâng cao mức độ tuân thủ (Nhóm 1).

Về công nghệ: Cần phát triển giao diện trực quan, thân thiện nhằm truyền tải các giải thích phức tạp của XAI theo cách dễ hiểu hơn cho người dùng.

Tài liệu tham khảo:

1. Allcott, H. (2023). The Welfare Effects of Nudges: A Case Study of Energy Conservation, American Economic Review.

2. Back, C. (2023). When do robo-advisors make us better investors?, Journal of Behavioral Finance, 22(1), 1-15.

3. Bayakhmetova, A., Rudenko, L., Krylova, L., Suleimenova, B., Niyazbekova, S., Nurpeisova, A. (2025). Artificial Intelligence in Financial Behavior: Bibliometric Ideas and New Opportunities, JRFM, MDPI, 18(3), 1-17.

4. Beshears, J., et al. (2022). Save More Tomorrow: Experimental Evidence on Commitment Contracts, Journal of Economic Perspectives.

5. Fernandes, D., Lynch, J. G., & Netemeyer, R. G. (2022). Financial Literacy and Financial Decision Making: The Role of Microlearning, Journal of Consumer Research.

6. Euromonitor International (2024). Vietnam: Consumer Profile.

7. Fortune Business Insights (2025). Robo advisory market size, share, trends & growth report, 2030.

8. Hegde, S. R., Gangatkar, H., G, P.V., B, H. M., B, H. M (2025). Automated Expense Tracking with OCR: Enhancing Financial Management through Technology, IARJSET, 12(1).

9. Hershfield, H. E., & Roese, N. J. (2022). Life-Event Personalization in Financial Planning: Adapting to Major Life Changes, Journal of Financial Planning.

10. Karlan, D., et al. (2022). Real-Time Feedback and Social Comparison Reports in Financial Decision Making, CRC TR224 Discussion Paper.

11. Loewenstein, G., et al. (2022). Saving Challenges and Gamification: Enhancing Financial Behavior through Social Incentives, Journal of Economic Behavior & Organization.

12. Mertens, S., et al. (2022). The Effectiveness of Nudging: A Meta-Analysis of Choice Architecture Interventions, Proceedings of the National Academy of Sciences.

13. Mordor Intelligence (2025). Robo-advisory services market size, share, and industry analysis - growth trends & forecast (2025-2030).

14. Nguyen, D. T. Thao, & Ha, M. Tri. (2024). How socio-demographic factors affect the personal finance management application assessment during the Covid period in Vietnam?, Ho Chi Minh City Open University Journal of Science – Economics and Business Administration, 14(1), 3-19.

15. Nguyen, H. V., Ha, G. H., Nguyen, D. N., Doan, A. H., & Phan, H. T. (2022). Understanding financial literacy and associated factors among adult population in a low-middle income country, Heliyon, 8(6), e09638.

16. Nguyen, T., & Do, P. (2022). AI-powered personal finance tools in emerging markets: Adoption and usage trends, Asian Journal of Financial Innovation, 3(1), 1-9.

17. Nguyen, T. H. P., Pham, T. A., Dam, P. N., Cao, N. H., & Mai, T. M. (2023). Determinants of Personal Financial Management Behaviour: Empirical Evidence from Vietnam, International Journal of Business, Economics and Law, 30(1), Article 250.

18. O'Donoghue, T., & Rabin, M. (2022). Present Bias: Lessons Learned and to Be Learned, American Economic Review.

19. Pham, K. D., & Le, V. L. T. (2023). Nexus between Financial Education, Literacy, and Financial Behavior: Insights from Vietnamese Young Generations, Sustainability, 15(20), 14854.

20. Ramalingam, G. K. (2025). AI-Driven Financial Advice: Its Impact on Household Financial Decision-Making, SSRN.

21. Saranya, A. (2023). A systematic review of explainable artificial intelligence, ScienceDirect.

22. Thaler, R. H., & Sunstein, C. R. (2021). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness, Penguin Books.

23. Vuković, I., Popović, A., & Škrinjar, R. (2025). AI integration in financial services: A systematic review of trends and regulatory challenges, Humanities and Social Sciences Communications, 12(1), 250.

24. Wilson, C. A. (2025). Explainable AI in Finance: Addressing the Needs of Diverse Stakeholders, CFA Institute.

Giảng viên khoa Kế Toán, Trường Cao đẳng Kinh tế - Kế hoạch Đà Nẵng

Email: nhulankh@gmail.com

Tóm tắt

Theo Thông tư số 132/2018/TT-BTC ngày 28/12/2018 của Bộ Tài chính, quy định về kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ tập trung vào việc áp dụng chế độ kế toán đơn giản, nhằm tạo thuận lợi cho đối tượng doanh nghiệp này. Bài viết hệ thống hóa các quy định liên quan đến báo cáo tài chính của doanh nghiệp siêu nhỏ, đồng thời đưa ra một số lưu ý trong quá trình lập báo cáo tài chính đối với nhóm doanh nghiệp này.

Từ khóa: Báo cáo tài chính, chế độ kế toán, doanh nghiệp siêu nhỏ

Summary

Accounting for micro-enterprises focuses on applying a simplified accounting regime according to Circular No. 132/2018/TT-BTC dated December 28th, 2018 of the Ministry of Finance with many regulations that facilitate this type of enterprise. The paper systematizes the regulations related to financial statements of micro-enterprises, and at the same time provides some notes in the process of preparing financial statements for this type of enterprise.

Keywords: Financial statements, accounting regime, micro-enterprises

ĐẶT VẤN ĐỀ

Doanh nghiệp siêu nhỏ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm, thúc đẩy kinh tế địa phương, đa dạng hóa thị trường, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và ổn định nền kinh tế. Do quy mô nhỏ, linh hoạt, dễ thích ứng và có khả năng tiếp cận nhiều thị trường ngách, các doanh nghiệp siêu nhỏ là lực lượng quan trọng, đặc biệt là tại các khu vực nông thôn và miền núi.

Tại Việt Nam, để tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp siêu nhỏ, bên cạnh nỗ lực tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và hiệu quả thông qua việc tập trung tháo gỡ rào cản, cắt giảm thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và cải cách điều kiện kinh doanh... Bộ Tài chính cũng đã ban hành các quy định hướng dẫn về công tác kế toán để giúp nhóm doanh nghiệp này thực hiện đúng quy định của pháp luật về kế toán.

Cụ thể, ngày 28/12/2018, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 132/2018/TT-BTC hướng dẫn chế độ kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ. Theo đó, đối tượng áp dụng Thông tư này là các doanh nghiệp siêu nhỏ, bao gồm các doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo phương pháp tính trên thu nhập tính thuế và phương pháp theo tỷ lệ % trên doanh thu bán hàng hóa, dịch vụ.

Kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ tập trung vào việc áp dụng chế độ kế toán đơn giản theo Thông tư số 132/2018/TT-BTC có rất nhiều quy định thuận lợi. Theo đó, doanh nghiệp được phép tự xây dựng mẫu sổ sách phù hợp với quy mô, không bắt buộc phải có kế toán trưởng, có thể tự tổ chức công tác kế toán hoặc thuê ngoài dịch vụ kế toán. Đặc biệt, các quy định liên quan đến báo cáo tài chính của các doanh nghiệp siêu nhỏ cũng được quy định chi tiết, dễ hiểu, đơn giản. Để giúp nhà quản trị doanh nghiệp và người làm công tác kế toán hiểu rõ hơn, trong bài viết này, tác giả tập trung hệ thống hóa các quy định liên quan đến báo cáo tài chính của doanh nghiệp siêu nhỏ, đồng thời đưa ra một số lưu ý.

QUY ĐỊNH VỀ BÁO CÁO TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ

Tiêu chí xác định doanh nghiệp siêu nhỏ

Doanh nghiệp siêu nhỏ là loại hình doanh nghiệp có quy mô nhỏ nhất, được xác định dựa trên số lao động tham gia bảo hiểm xã hội và tổng doanh thu/tổng nguồn vốn, với các tiêu chí cụ thể tùy thuộc vào lĩnh vực hoạt động (Nông nghiệp, Công nghiệp, Xây dựng, Thương mại và Dịch vụ) theo quy định tại Nghị định số 80/2021/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Cụ thể, khoản 1 Điều 5 Nghị định số 80/2021/NĐ-CP đưa ra tiêu chí xác định doanh nghiệp siêu nhỏ như sau:

Một là, doanh nghiệp siêu nhỏ trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; lĩnh vực công nghiệp và xây dựng sử dụng lao động có tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm không quá 10 người và tổng doanh thu của năm không quá 3 tỷ đồng hoặc tổng nguồn vốn của năm không quá 3 tỷ đồng.

Hai là, doanh nghiệp siêu nhỏ trong lĩnh vực thương mại và dịch vụ sử dụng lao động có tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm không quá 10 người và tổng doanh thu của năm không quá 10 tỷ đồng hoặc tổng nguồn vốn của năm không quá 3 tỷ đồng.

Bảng 1: Tiêu chí xác định doanh nghiệp siêu nhỏ

Nguồn: Nghị định số 80/2021/NĐ-CP

Quy định về báo cáo tài chính đối với doanh nghiệp siêu nhỏ

Theo Thông tư số 132/2018/TT-BTC ngày 28/12/2018 của Bộ Tài chính hướng dẫn chế độ kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ, việc xây dựng báo cáo tài chính cần phân loại theo đối tượng, cụ thể:

Đối với kế toán tại doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo phương pháp tính trên thu nhập tính thuế

Theo Điều 12 Thông tư số 132/2018/TT-BTC, đối với kế toán tại doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo phương pháp tính trên thu nhập tính thuế, mục đích của báo cáo tài chính là dùng để cung cấp thông tin về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh của doanh nghiệp siêu nhỏ, đáp ứng yêu cầu quản lý của chủ doanh nghiệp, cơ quan Nhà nước.

Báo cáo tài chính cung cấp những thông tin của doanh nghiệp siêu nhỏ về các nội dung sau: Tình hình Tài sản; Nợ phải trả; Vốn chủ sở hữu; Các khoản doanh thu và thu nhập; Các khoản chi phí; Lãi, lỗ và phân chia kết quả kinh doanh.

Về hệ thống báo cáo tài chính, theo Điều 13, hàng năm, các doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo phương pháp theo thu nhập tính thuế phải lập các báo cáo tài chính và phụ biểu báo cáo tài chính theo danh mục như Bảng 2.

Bảng 2: Các báo cáo tài chính và phụ biểu báo cáo tài chính đối với doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo phương pháp tính trên thu nhập tính thuế

Nguồn: Thông tư số 132/2018/TT-BTC

Ngoài các báo cáo tài chính quy định tại khoản 1 Điều 13, doanh nghiệp siêu nhỏ có thể lựa chọn áp dụng báo cáo tài chính quy định tại Thông tư số 133/2016/TT-BTC ngày 26/8/2016 của Bộ Tài chính (Hình 1, Hình 2) để phục vụ công tác quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp cũng như xác định nghĩa vụ thuế với ngân sách nhà nước.

Hình 1: Báo cáo tình hình tài chính (Mẫu số B01 - DNSN)

Nguồn: Thông tư số 132/2018/TT-BTC

Hình 2: Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (Mẫu số B02 - DNSN)

Nguồn: Thông tư số 132/2018/TT-BTC

Về trách nhiệm, Điều 14 Thông tư số 132/2018/TT-BTC của Bộ Tài chính quy định rõ, hàng năm, các doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo phương pháp tính trên thu nhập tính thuế phải lập báo cáo tài chính và các phụ biểu báo cáo tài chính theo quy định.

Đối với kế toán tại doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo tỷ lệ % trên doanh thu bán hàng hóa, dịch vụ

Theo Điều 18 Thông tư số 132/2018/TT-BTC, doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp tính theo tỷ lệ % trên doanh thu bán hàng hóa, dịch vụ không bắt buộc phải lập báo cáo tài chính để nộp cho cơ quan Thuế. Tuy nhiên, doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp tính theo tỷ lệ % trên doanh thu bán hàng hóa, dịch vụ thực hiện các báo cáo theo quy định của pháp luật thuế. Thời gian lập và nộp báo cáo thực hiện theo quy định của pháp luật thuế.

Ngoài báo cáo theo quy định của pháp luật về thuế, căn cứ vào các thông tin về doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ, tiền lương và các khoản nộp theo lương... các doanh nghiệp siêu nhỏ có thể lập các báo cáo kế toán phục vụ cho quản trị, điều hành doanh nghiệp.

MỘT SỐ LƯU Ý

Đối với công tác kế toán của doanh nghiệp siêu nhỏ, chủ doanh nghiệp và bộ phận kế toán cần lưu ý một số nội dung sau:

Thứ nhất, đối với doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo phương pháp tính trên thu nhập tính thuế, báo cáo tài chính và các phụ biểu báo cáo tài chính của doanh nghiệp phải được gửi cho cơ quan Thuế quản lý trực tiếp doanh nghiệp và cơ quan đăng ký kinh doanh chậm nhất là 90 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính; đồng thời phải được bảo quản, lưu trữ tại doanh nghiệp theo quy định của pháp luật kế toán để phục vụ cho việc kiểm tra, thanh tra theo yêu cầu của các cơ quan có thẩm quyền.

Thứ hai, đối với doanh nghiệp siêu nhỏ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo tỷ lệ % trên doanh thu bán hàng hóa, dịch vụ, nếu lựa chọn áp dụng chế độ kế toán quy định tại Chương II Thông tư số 132/2018/TT-BTC để phục vụ cho nhu cầu quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thì vẫn lập báo cáo tài chính theo quy định. Báo cáo tài chính được lập không phải nộp cho cơ quan Thuế mà được bảo quản, lưu trữ theo quy định và sử dụng tại doanh nghiệp để phục vụ cho việc thanh tra, kiểm tra khi có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Thứ ba, biểu mẫu, nội dung và phương pháp lập báo cáo tài chính và các phụ biểu báo cáo tài chính tại khoản 1 Điều này được hướng dẫn tại Phụ lục 5 “Biểu mẫu báo cáo tài chính và phương pháp lập báo cáo tài chính” ban hành kèm theo Thông tư số 132/2018/TT-BTC của Bộ Tài chính. Theo đó, bộ phận kế toán cần nắm rõ: Nội dung và phương pháp lập các chỉ tiêu của Báo cáo tình hình tài chính (Mẫu số B01 - DNSN); Nội dung và phương pháp lập các chỉ tiêu của Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (Mẫu số B02 - DNSN); Nội dung và phương pháp lập các chỉ tiêu của Bảng Cân đối tài khoản (Mẫu số F01-DNN); Nội dung và phương pháp lập các chỉ tiêu của Báo cáo tình hình thực hiện nghĩa vụ với NSNN (Mẫu số F02- DNSN).

Thứ tư, doanh nghiệp siêu nhỏ có thể lựa chọn áp dụng Chế độ kế toán doanh nghiệp nhỏ và vừa ban hành theo Thông tư số 133/2016/TT-BTC ngày 26/8/2016 của Bộ Tài chính cho phù hợp với đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh và yêu cầu quản lý của doanh nghiệp.

KẾT LUẬN

Doanh nghiệp siêu nhỏ ngày càng có vai trò quan trọng trong nền kinh tế trong bối cảnh Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đặt ra mục tiêu phấn đấu nước ta có 2 triệu doanh nghiệp đến năm 2030, có ít nhất 3 triệu doanh nghiệp đến năm 2045. Hiện nay, các quy định liên quan đến công tác kế toán nói chung và lập báo cáo tài chính của doanh nghiệp siêu nhỏ nói riêng đã cơ bản hoàn thiện, góp phần hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp siêu nhỏ trong hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Các chủ doanh nghiệp và bộ phận kế toán cần nắm rõ các quy định tại Thông tư số 132/2018/TT-BTC của Bộ Tài chính để thực hiện đúng, tránh các vi phạm, sai sót không đáng có trong công tác kế toán.

Tài liệu tham khảo:

1. Chính phủ (2021). Nghị định số 80/2021/NĐ-CP ngày 26/8/2021 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

2. Bộ Tài chính (2016). Thông tư số 133/2016/TT-BTC ngày 26/8/2016 hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp nhỏ và vừa.

3. Bộ Tài chính (2018). Thông tư số 132/2018/TT-BTC ngày 28/12/2018 hướng dẫn chế độ kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ.

Khoa Kinh tế - Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Thành Đông

Email: minhnv@thanhdong.edu.vn

Tóm tắt

Nghiên cứu kiểm định tác động của truyền thông tuyển sinh và thương hiệu trường tới quyết định nhập học của sinh viên Trường Đại học Thành Đông, thông qua 3 biến trung gian: nhận thức giá trị, niềm tin và thái độ. Dữ liệu được thu thập từ 215 sinh viên bằng bảng hỏi Likert 5 mức và phân tích bằng SPSS, SmartPLS. Kết quả cho thấy, Thương hiệu trường có ảnh hưởng mạnh nhất đến Quyết định nhập học, chủ yếu thông qua Niềm tin và Thái độ; trong khi Truyền thông tuyển sinh tác động gián tiếp thông qua Nhận thức giá trị. Nghiên cứu khẳng định vai trò trung tâm của thương hiệu nhà trường và truyền thông trong chiến lược tuyển sinh đại học, đồng thời đề xuất các giải pháp tăng cường hiệu quả truyền thông, củng cố thương hiệu và nâng cao trải nghiệm sinh viên.

Từ khóa: Truyền thông tuyển sinh, thương hiệu trường, nhận thức giá trị, quyết định nhập học

Summary

The study investigates the impact of enrollment communication and university branding on students’ enrollment decisions at Thanh Dong University, with a focus on the mediating roles of perceived value, trust, and attitude. Data were collected from 215 students using a structured questionnaire with a five-point Likert scale and analyzed using SPSS and SmartPLS. The results reveal that university branding has the strongest influence on enrollment decision, primarily mediated through trust and attitude. In contrast, enrollment communication exerts an indirect effect through perceived value. The study highlights the central role of university branding and communication in higher education recruitment strategies and proposes recommendations to enhance communication effectiveness, strengthen institutional branding, and improve the overall student experience.

Keywords: Enrollment communication, university branding, perceived value, trust, attitude, enrollment decision

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ, quy mô và loại hình đào tạo ngày càng đa dạng, tuyển sinh trở thành một trong những thách thức trọng tâm, đặc biệt đối với các trường đại học ngoài công lập. Sinh viên hiện nay không chỉ cân nhắc đến vấn đề học phí hay vị trí địa lý, mà còn quan tâm đến hình ảnh thương hiệu và chất lượng truyền thông tuyển sinh của nhà trường. Theo Chapman (1981), quyết định nhập học là kết quả của một quá trình phức hợp, trong đó thông tin do nhà trường truyền tải và nhận thức của người học về uy tín, thương hiệu đóng vai trò then chốt.

Cùng với sự phát triển của công nghệ số, truyền thông tuyển sinh không chỉ là công cụ cung cấp thông tin, mà trở thành phương tiện tạo dựng nhận thức, hình ảnh và cảm xúc của sinh viên tiềm năng. Thương hiệu đại học được cấu thành từ uy tín, chất lượng đào tạo, cơ hội việc làm và hình ảnh giảng viên, đóng vai trò như “tín hiệu thị trường” giúp giảm thiểu bất cân xứng thông tin giữa nhà trường và người học.

Đối với Trường Đại học Thành Đông, việc xác định tác động của truyền thông tuyển sinh và thương hiệu nhà trường có ý nghĩa học thuật và thực tiễn sâu sắc. Hiểu rõ mối quan hệ giữa 2 yếu tố này và quyết định nhập học sẽ giúp Nhà trường hoạch định chiến lược truyền thông hiệu quả hơn, xây dựng thương hiệu bền vững, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thu hút sinh viên trong bối cảnh chuyển đổi giáo dục hiện nay.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Quyết định nhập học của sinh viên là chủ đề trọng tâm của marketing giáo dục. Đây là kết quả của một quá trình cân nhắc phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như tài chính, vị trí địa lý, truyền thông tuyển sinh, thương hiệu trường, giá trị cảm nhận, niềm tin và thái độ của người học (Chapman, 1981; Hossler và Symms Gallagher, 2014).

Truyền thông tuyển sinh giữ vai trò khởi phát trong quá trình lựa chọn, giúp sinh viên nhận biết và cân nhắc cơ sở đào tạo. Chapman (1981) khẳng định, thông tin tuyển sinh là nguồn dữ liệu quan trọng nhất trong quyết định chọn trường. Ngoài ra, tính rõ ràng, minh bạch và đa dạng kênh truyền thông làm tăng mức độ tin tưởng của sinh viên, còn Hemsley-Brown và Oplatka (2015) cho rằng, truyền thông hiện đại qua mạng xã hội, website và hội thảo trực tuyến đã tạo ra sự khác biệt đáng kể trong chiến lược tuyển sinh đại học.

Thương hiệu trường đại học cũng được xem là “tín hiệu thị trường” giúp giảm bất cân xứng thông tin và củng cố uy tín lâu dài (Keller, 1993). Theo Mourad và cộng sự (2011), thương hiệu mạnh góp phần củng cố niềm tin, nâng cao giá trị cảm nhận và thúc đẩy quyết định nhập học, trong khi nghiên cứu của Arpan và cộng sự (2003) nhấn mạnh hình ảnh giảng viên và cơ sở vật chất là yếu tố nền tảng trong xây dựng thương hiệu.

Các yếu tố trung gian như nhận thức giá trị, niềm tin và thái độ là cầu nối giữa truyền thông, thương hiệu và hành vi chọn trường (Zeithaml, 1988; Parasuraman và cộng sự, 2005; Morgan và Hunt, 1994). Trong giáo dục đại học, Quintal và cộng sự (2012) nhấn mạnh, truyền thông và thương hiệu thường ảnh hưởng gián tiếp thông qua các biến tâm lý này.

Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy, quyết định nhập học là kết quả của sự kết hợp giữa thông tin, cảm nhận và trải nghiệm; đồng thời phản ánh mức độ hài lòng và gắn bó của sinh viên. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện chưa có mô hình tích hợp kiểm định đồng thời các mối quan hệ trung gian trong bối cảnh Việt Nam, đặc biệt là ở những trường ngoài công lập như Đại học Thành Đông. Do đó, việc kiểm định mô hình rút gọn tập trung vào quyết định nhập học vừa có ý nghĩa lý thuyết, vừa mang giá trị ứng dụng trong chiến lược tuyển sinh hiện nay.

GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Giả thuyết nghiên cứu

Truyền thông tuyển sinh (TruyenThongTS): là toàn bộ các hoạt động mà trường đại học triển khai để cung cấp thông tin, quảng bá hình ảnh, chương trình đào tạo và cơ hội học tập đến đối tượng tiềm năng. Theo Hossler và Symms Gallagher (2014), truyền thông đóng vai trò khởi phát trong tiến trình ra quyết định chọn trường, giúp sinh viên nhận diện và cân nhắc trường đại học trong “tập lựa chọn”. Trong kỷ nguyên số, các kênh như mạng xã hội, website, video ngắn và hội thảo trực tuyến trở thành công cụ chủ lực, giúp nhà trường tiếp cận và thuyết phục sinh viên hiệu quả hơn (Hemsley-Brown và Oplatka, 2015). Do đó, tác giả đề xuất các giả thuyết nghiên cứu sau:

H1: Truyền thông tuyển sinh có tác động tích cực đến Nhận thức giá trị của sinh viên.

H2: Truyền thông tuyển sinh có tác động tích cực đến Niềm tin của sinh viên đối với trường.

Thương hiệu trường (ThuongHieu): là tập hợp các nhận thức, hình ảnh, uy tín gắn liền với một cơ sở đào tạo, phản ánh giá trị cảm nhận của sinh viên và xã hội (Keller, 1993). Mourad và cộng sự (2011) khẳng định thương hiệu mạnh giúp nâng cao niềm tin, giảm rủi ro cảm nhận và thúc đẩy sự lựa chọn. Ngoài uy tín học thuật, thương hiệu còn được củng cố bởi chất lượng giảng viên, cơ sở vật chất, cơ hội nghề nghiệp và sự công nhận từ nhà tuyển dụng (Arpan và cộng sự, 2003). Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, thương hiệu không chỉ là lợi thế chiến lược mà còn là điều kiện tiên quyết để nhà trường duy trì và phát triển nguồn tuyển sinh ổn định. Qua đó, các giả thuyết được đề xuất như sau:

H3: Thương hiệu trường có tác động tích cực đến Nhận thức giá trị của sinh viên.

H4: Thương hiệu trường có tác động tích cực đến Niềm tin của sinh viên.

H5: Thương hiệu trường có tác động tích cực đến Thái độ của sinh viên đối với trường.

Nhận thức giá trị (NhanThucGiaTri): nghiên cứu của Zeithaml (1988) định nghĩa nhận thức giá trị là sự đánh giá tổng thể của khách hàng về lợi ích nhận được so với chi phí bỏ ra. Trong giáo dục, lợi ích bao gồm chất lượng đào tạo, môi trường học tập, cơ hội việc làm; trong khi chi phí là học phí, thời gian và công sức. Parasuraman và cộng sự (2005) cho rằng nhận thức giá trị là một trong những yếu tố dự báo mạnh mẽ ý định lựa chọn dịch vụ. Đối với sinh viên, truyền thông rõ ràng và thương hiệu uy tín sẽ nâng cao giá trị cảm nhận, từ đó tăng khả năng đưa ra quyết định nhập học. Từ đó, tác giả đề xuất các giả thuyết sau:

H6: Nhận thức giá trị có tác động tích cực đến Quyết định nhập học.

H9: Nhận thức giá trị trung gian hóa mối quan hệ giữa Truyền thông/Thương hiệu và Quyết định nhập học.

Niềm tin (NiemTin): là sự kỳ vọng nhà trường sẽ thực hiện đúng cam kết, cung cấp dịch vụ chất lượng và tạo môi trường học tập đáng tin cậy (Morgan và Hunt, 1994). Niềm tin thể hiện qua sự tin tưởng vào uy tín giảng viên, chương trình đào tạo, hỗ trợ sinh viên (Quintal và cộng sự, 2012). Khi sinh viên có niềm tin cao, họ ít lo ngại rủi ro và sẵn sàng đưa ra quyết định nhập học. Từ những phân tích này, tác giả đề xuất các giả thuyết:

H7: Niềm tin có tác động tích cực đến Quyết định nhập học.

H10: Niềm tin trung gian hóa mối quan hệ giữa Truyền thông/Thương hiệu và Quyết định nhập học.

Thái độ (ThaiDo): Ajzen (1991) định nghĩa thái độ là yếu tố trung gian quan trọng, phản ánh cảm xúc và đánh giá tích cực/tiêu cực của cá nhân đối với một đối tượng. Trong giáo dục, khi sinh viên có thái độ tích cực đối với một trường, khả năng họ chọn nhập học sẽ cao hơn. Thái độ này thường được hình thành thông qua trải nghiệm ban đầu với thương hiệu và chất lượng truyền thông tuyển sinh. Từ đó, tác giả đề xuất các giả thuyết sau:

H8: Thái độ có tác động tích cực đến Quyết định nhập học.

H11: Thái độ trung gian hóa mối quan hệ giữa Thương hiệu và Quyết định nhập học.

Quyết định nhập học (QDnhaphoc): là kết quả cuối cùng của quá trình cân nhắc, phản ánh hành vi chính thức khi sinh viên lựa chọn theo học tại một cơ sở giáo dục (Chapman, 1981). Quyết định nhập học chịu tác động từ: (i) thông tin truyền thông ở giai đoạn nhận thức; (ii) các thuộc tính trường ở giai đoạn cân nhắc; và (iii) niềm tin, thái độ ở giai đoạn quyết định cuối cùng. Helgesen và Nesset (2007) khẳng định rằng quyết định nhập học gắn liền với sự hài lòng và khả năng gắn bó của sinh viên sau này. Trong nghiên cứu này, quyết định nhập học được xem là biến phụ thuộc trung tâm, phản ánh hiệu quả của toàn bộ tiến trình truyền thông và xây dựng thương hiệu.

Mô hình nghiên cứu

Từ tổng quan nghiên cứu và các giả thuyết, mô hình nghiên cứu được xây dựng như Hình, với biến phụ thuộc trung tâm là quyết định nhập học (QDnhaphoc), chịu tác động trực tiếp và gián tiếp từ các biến độc lập (TruyenThongTS - TC và ThuongHieu - TH) và các biến trung gian (NhanThucGiaTri - PV, ThaiDo - ATT, NiemTin - TR).

Hình: Mô hình nghiên cứu

Nguồn: Đề xuất của tác giả

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu định lượng được thực hiện nhằm kiểm định tác động của Truyền thông tuyển sinh và Thương hiệu trường đến Quyết định nhập học của sinh viên Trường Đại học Thành Đông, thông qua các biến trung gian gồm: Nhận thức giá trị, Niềm tin và Thái độ. Dữ liệu thu thập từ 215 phiếu khảo sát hợp lệ của tân sinh viên và sinh viên năm 2-3 bằng bảng hỏi Likert 5 mức. Dữ liệu được xử lý bằng SPSS (kiểm định Cronbach’s Alpha, EFA) và SmartPLS (đánh giá CR, AVE, SEM, Bootstrapping) nhằm phân tích các mối quan hệ trực tiếp và gián tiếp, qua đó xác định vai trò trung gian của các yếu tố tâm lý trong mối liên hệ giữa truyền thông, thương hiệu và quyết định nhập học. Nghiên cứu sử dụng cách viết số thập phân theo chuẩn quốc tế.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Đánh giá thang đo (EFA, Cronbach’s Alpha, CR, AVE)

Bảng 1: Đánh giá độ tin cậy và giá trị hội tụ

Nguồn: Kết quả phân tích số liệu trên SmartPLS

Kết quả nghiên cứu cho thấy các thang đo đều đạt mức độ tin cậy và giá trị hội tụ cao. Cụ thể, hệ số Cronbach’s Alpha dao động từ 0.811-0.909, đều vượt ngưỡng 0.70, cho thấy các biến quan sát có độ nhất quán nội tại tốt và phản ánh ổn định các khái niệm tiềm ẩn. Chỉ số độ tin cậy tổng hợp (rho_c) nằm trong khoảng 0.876-0.932, vượt mức tối thiểu 0.70, chứng tỏ các thang đo có mức độ tương quan cao giữa các biến quan sát trong cùng một nhân tố. Đồng thời, giá trị phương sai trích trung bình (AVE) của các cấu trúc dao động từ 0.627-0.759, đều lớn hơn 0.50, khẳng định thang đo đạt được giá trị hội tụ - tức là các biến quan sát trong cùng một nhân tố có sự liên hệ chặt chẽ và phản ánh tốt bản chất của khái niệm được đo lường.

Như vậy, tất cả các thang đo trong mô hình đều đạt độ tin cậy và giá trị đo lường theo tiêu chuẩn quốc tế, đủ điều kiện sử dụng cho phân tích mô hình cấu trúc (SEM/PLS).

Bảng 2: Tỷ số HTMT

Nguồn: Kết quả phân tích số liệu trên SmartPLS

Tất cả các hệ số tương quan giữa các cặp cấu trúc đều nhỏ hơn 0.85, cụ thể dao động trong khoảng 0.083-0.463. Điều này chứng tỏ các khái niệm trong mô hình, bao gồm: Truyền thông tuyển sinh, Thương hiệu trường, Nhận thức giá trị, Niềm tin, Thái độ và Quyết định nhập học có giá trị phân biệt rõ ràng, không xảy ra hiện tượng trùng lặp hay chồng lấn giữa các biến tiềm ẩn. Ngoài ra, các chỉ số VIF của biến quan sát dao động từ 1.58-3.02, thấp hơn ngưỡng cảnh báo 5.0. Điều này cho thấy hiện tượng đa cộng tuyến không xuất hiện đáng kể trong mô hình, đảm bảo sự ổn định của các ước lượng hồi quy.

Đánh giá mô hình cấu trúc (SEM/PLS) và kiểm định giả thuyết

Kết quả phân tích cho thấy các giá trị R² dao động từ 0.075-0.309, phản ánh mức độ giải thích trung bình của mô hình. Cụ thể, Nhận thức giá trị (R² = 0.171) được giải thích bởi Truyền thông tuyển sinh và Thương hiệu trường; Niềm tin (R² = 0.134) chủ yếu chịu ảnh hưởng từ Thương hiệu; Thái độ (R² = 0.075) chịu tác động kết hợp của Truyền thông và Thương hiệu; Quyết định nhập học (R² = 0.309) được giải thích bởi 3 biến trung gian: Nhận thức giá trị, Niềm tin và Thái độ. Với mức R² trên 0.30, mô hình nghiên cứu được đánh giá là đạt yêu cầu đối với các mô hình hành vi xã hội, có khả năng dự báo khá tốt.

Về cường độ tác động (f²), kết quả chỉ ra rằng Truyền thông tuyển sinh → Nhận thức giá trị (f² = 0.170) và Thương hiệu trường → Niềm tin (f² = 0.155) là những mối quan hệ có ảnh hưởng trung bình; trong khi Nhận thức giá trị → Quyết định nhập học (f² = 0.135) và Thái độ → Quyết định nhập học (f² = 0.129) cũng thể hiện tác động đáng kể. Điều này cho thấy truyền thông và thương hiệu trường đều có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức, niềm tin và hành vi lựa chọn của sinh viên. Ngược lại, mối quan hệ Truyền thông tuyển sinh → Thái độ (f² = 0.001) gần như không có ảnh hưởng, phản ánh rằng hoạt động truyền thông hiện tại của trường chủ yếu cung cấp thông tin, ngoài ra chưa tạo được ấn tượng cảm xúc tích cực đối với người học.

Bảng 3: Kết quả kiểm định giả thuyết

Nguồn: Kết quả phân tích số liệu trên SmartPLS

Kết quả kiểm định giả thuyết cho thấy, Thương hiệu trường có vai trò trung tâm, tác động mạnh nhất đến Niềm tin và Thái độ, từ đó ảnh hưởng gián tiếp đến Quyết định nhập học. Bên cạnh đó, Truyền thông tuyển sinh cũng có ảnh hưởng đáng kể nhưng chủ yếu thông qua Nhận thức giá trị. Các biến trung gian gồm: Nhận thức giá trị, Niềm tin và Thái độ giải thích phần lớn cơ chế tác động, phù hợp với lý thuyết hành vi có kế hoạch và mô hình giá trị cảm nhận. Điều này hàm ý rằng để nâng cao hiệu quả tuyển sinh, Trường Đại học Thành Đông cần chú trọng vào việc củng cố thương hiệu, gia tăng niềm tin và tạo dựng thái độ tích cực thông qua trải nghiệm truyền thông và dịch vụ giáo dục đồng nhất, minh bạch và truyền cảm hứng.

HÀM Ý QUẢN TRỊ

Kết quả nghiên cứu cho thấy thương hiệu trường đại học và truyền thông tuyển sinh là 2 yếu tố chủ đạo ảnh hưởng đến quyết định nhập học của sinh viên. Từ đó, tác giả đề xuất một số hàm ý quản trị quan trọng cho Trường Đại học Thành Đông trong hoạch định chiến lược tuyển sinh, thu hút sinh viên, cụ thể:

Thứ nhất, củng cố và phát triển thương hiệu trường cần được xem là ưu tiên hàng đầu. Một thương hiệu đại học mạnh không chỉ giúp sinh viên cảm thấy yên tâm về chất lượng đào tạo mà còn khơi dậy lòng tự hào và gắn bó lâu dài. Nhà trường cần đẩy mạnh các hoạt động khẳng định uy tín học thuật thông qua công bố khoa học, liên kết quốc tế, hợp tác doanh nghiệp và những câu chuyện thành công của sinh viên, cựu sinh viên. Việc định vị thương hiệu nên tập trung vào các giá trị cốt lõi như: môi trường học thân thiện, giảng viên tận tâm, đào tạo gắn liền thực tiễn và cơ hội việc làm vững chắc. Khi thương hiệu trở thành biểu tượng của chất lượng và niềm tin, nó sẽ tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy quyết định nhập học.

Thứ hai, nâng cao hiệu quả truyền thông tuyển sinh là yếu tố chiến lược để mở rộng phạm vi tiếp cận và gia tăng nhận thức giá trị của sinh viên tiềm năng. Nhà trường cần xây dựng hệ thống truyền thông đa kênh (website, mạng xã hội, video tương tác, sự kiện trực tiếp) với nội dung cá nhân hóa, trực quan và chân thực. Thông điệp truyền thông không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin mà cần nhấn mạnh “giá trị trải nghiệm”. Đây là những lợi ích thực tế mà sinh viên nhận được khi theo học, như cơ hội nghề nghiệp, hỗ trợ học tập, học bổng và trải nghiệm quốc tế. Sự minh bạch, kịp thời và sáng tạo trong truyền thông sẽ làm gia tăng cảm nhận giá trị và niềm tin đối với trường.

Thứ ba, tăng cường yếu tố trải nghiệm và gắn kết cảm xúc của sinh viên là chìa khóa để chuyển hóa nhận thức thành thái độ và hành vi nhập học. Các hoạt động định hướng tân sinh viên, ngày hội trải nghiệm, tư vấn trực tiếp với giảng viên hay các chương trình học thử ngắn hạn nên được triển khai thường xuyên nhằm giúp sinh viên tương tác trực tiếp với môi trường học tập. Khi sinh viên được “trải nghiệm trước” và cảm nhận sự gần gũi, chuyên nghiệp, họ sẽ hình thành thái độ tích cực và quyết định lựa chọn trường dễ dàng hơn.

Thứ tư, xây dựng hệ thống phản hồi và đo lường liên tục để đánh giá hiệu quả truyền thông, thương hiệu là cần thiết. Nhà trường nên định kỳ khảo sát sinh viên, phụ huynh, cựu sinh viên về mức độ nhận biết thương hiệu, niềm tin và giá trị cảm nhận, từ đó điều chỉnh chiến lược linh hoạt theo từng nhóm đối tượng mục tiêu.

Tài liệu tham khảo:

1. Ajzen, I (1991). The Theory of Planned Behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211.

2. Arpan, L. M., Raney, A. A., & Zivnuska, S (2003). A cognitive approach to understanding university image. Corporate Communications: An International Journal, 8(2), 97-113. https://doi.org/10.1108/13563280310474535.

3. Chapman (1981). A Model of Student College Choice. The Journal of Higher Education, 52(5), 490-505.

4. Helgesen, Ø., & Nesset, E (2007). What accounts for students’ loyalty? Some field study evidence. International Journal of Educational Management. Vol. 21, Issue 2, pp. 126-143. https://doi.org/10.1108/09513540710729926.

5. Hemsley-Brown, J., & Oplatka, I (2015). University choice: What do we know, what don’t we know and what do we still need to find out? International Journal of Educational Management, 29(3), 254-274. https://doi.org/10.1108/IJEM-10-2013-0150.

6. Hossler, D., & Symms Gallagher, K (2014). Studying Student College Choice: A Three-Phase Model and the Implications for Policymakers. https://www.researchgate.net/publication/234741450.

7. Keller, K. L (1993). Conceptualizing, Measuring, and Managing Customer-Based Brand Equity. Source: Journal of Marketing. Vol. 57, Issue 1.

8. Morgan, R. M., & Hunt, S. D (1994). The Commitment-Trust Theory of Relationship Marketing. Journal of Marketing, 58(3), 20-38.

9. Mourad, M., Ennew, C., & Kortam, W (2011). Brand equity in higher education. Marketing Intelligence & Planning, 29(4), 403-420. https://doi.org/10.1108/02634501111138563.

10. Parasuraman, A., Zeithaml, V. A., & Malhotra, A (2005). E-S-QUAL a multiple-item scale for assessing electronic service quality. Journal of Service Research, 7(3), 213–233. https://doi.org/10.1177/1094670504271156.

11. Quintal, V. A., Sultan, P., & Wong, ho Y (2012). Service quality in a higher education context: An integrated model. Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics, 24(5), 755-784. https://doi.org/10.1108/13555851211278196.

12. Zeithaml, V. A (1988). Consumer Perceptions of Price, Quality, and Value: A Means-End Model and Synthesis of Evidence. Journal of Marketing, 52(3), 2-22. https://doi.org/10.1177/002224298805200302.

Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh

Email: kienpx@hub.edu.vn

Lê Thanh Hà

Đại học Tây Nguyên, Đắk Lắk

Email: ltha@ttn.edu.vn

Nguyễn Đức Cương

Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh

Email: nguyenduccuong@iuh.edu.vn

Tóm tắt

Nghiên cứu kiểm định vai trò trung gian của thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa trong mối quan hệ giữa đặc điểm tính cách và ý định tiếp tục đầu tư của nhà đầu tư cá nhân tại TP. Hồ Chí Minh. Dựa trên Lý thuyết Hành vi có kế hoạch và mô hình Big Five, dữ liệu từ 300 mẫu được phân tích bằng PLS-SEM. Kết quả cho thấy thái độ là biến trung gian quan trọng. Tính hướng ngoại, tận tâm và dễ chịu ảnh hưởng trực tiếp đến ý định, trong khi sẵn sàng trải nghiệm và bất ổn cảm xúc tác động gián tiếp qua thái độ. Thái độ tích cực dự báo mạnh mẽ ý định đầu tư, khẳng định tính phù hợp của Lý thuyết Hành vi có kế hoạch trong bối cảnh tài chính số.

Từ khóa: Sự sẵn sàng trải nghiệm, tính dễ chịu, tính tâm lý bất ổn, thái độ đối với nhà đầu tư, ý định đầu tư tiền mã hoá

Summary

The study examines the mediating role of attitude toward cryptocurrency investment in the relationship between personality traits and the continued investment intention of individual investors in Ho Chi Minh City. Based on the Theory of Planned Behavior and the Big Five model, data from 300 samples were analyzed using Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM). The findings reveal that attitude serves as a significant mediating variable. Specifically, extraversion, conscientiousness, and agreeableness have a direct impact on investment intention, whereas openness to experience and neuroticism exert an indirect effect through attitude. A positive attitude strongly predicts investment intention, thereby supporting the applicability of the Theory of Planned Behavior in the context of digital finance.

Keywords: Openness to experience, agreeableness, neuroticism, investor attitude, cryptocurrency investment intention

GIỚI THIỆU

Trong thập kỷ qua, sự phát triển của công nghệ chuỗi khối (blockchain) và sự xuất hiện của các tài sản kỹ thuật số như tiền mã hóa đã làm thay đổi mạnh mẽ thị trường tài chính toàn cầu. Bitcoin, Ethereum và nhiều đồng tiền mã hoá khác đã trở thành kênh đầu tư phổ biến, thu hút cả nhà đầu tư cá nhân lẫn tổ chức. Việt Nam nằm trong top 10 quốc gia có tỷ lệ sở hữu tiền mã hóa cao nhất thế giới, đặc biệt tại các thành phố lớn như TP. Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, hành vi đầu tư tiền mã hóa khác biệt đáng kể so với các kênh tài chính truyền thống do mức độ biến động cao, rủi ro lớn và thiếu minh bạch. Trong bối cảnh đó, các yếu tố tâm lý, đặc biệt là đặc điểm tính cách của nhà đầu tư, đóng vai trò quan trọng trong việc lý giải ý định và hành vi đầu tư (Angeles, 2024).

Theo Lý thuyết Hành vi có kế hoạch (Ajzen, 1991), thái độ là biến trung gian then chốt giữa đặc điểm cá nhân và ý định hành vi. Điều này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh tiền mã hóa - nơi cảm xúc và đánh giá chủ quan thường ảnh hưởng mạnh hơn yếu tố kỹ thuật.

Mô hình Big Five của Costa và McCrae (1992) chỉ ra 5 đặc điểm tính cách có thể ảnh hưởng đến cách nhà đầu tư đánh giá rủi ro và ra quyết định là sự sẵn sàng trải nghiệm, tính tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu và bất ổn cảm xúc (Brown và Taylor, 2014). Các nghiên cứu gần đây khẳng định các đặc điểm tính cách không chỉ tác động trực tiếp mà còn gián tiếp thông qua thái độ đến ý định đầu tư (Rodrigues và BV, 2024; Pham và cộng sự, 2024). Người cởi mở và hướng ngoại thường có thái độ tích cực với tiền mã hóa, trong khi người bất ổn cảm xúc lại thận trọng và dễ lo ngại.

Từ có sở đó, nghiên cứu này kiểm định vai trò trung gian của thái độ trong mối quan hệ giữa đặc điểm tính cách và ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa của nhà đầu tư cá nhân tại TP. Hồ Chí Minh. Kết quả nghiên cứu kỳ vọng sẽ bổ sung bằng chứng thực nghiêm cho Lý thuyết Hành vi có kế hoạch, đồng thời cung cấm hàm ý cho thực tiễn quản lý tài chính số tại Việt Nam.

GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Sự sẵn sàng trải nghiệm và ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa

Sự sẵn sàng trải nghiệm phản ánh xu hướng tìm kiếm cái mới, tư duy linh hoạt và sẵn sàng chấp nhận rủi ro. Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch của Ajzen (1991) nhấn mạnh, đặc điểm cá nhân có thể ảnh hưởng đến thái độ và ý định đầu tư thông qua nhận thức và cảm nhận chủ quan. Trong bối cảnh tài chính số, những người có mức độ sẵn sàng trải nghiệm cao thường dễ tiếp cận công nghệ mới, hứng thú với thị trường tài sản kỹ thuật số và chấp nhận rủi ro cao hơn. Nghiên cứu của Angeles (2024) cũng khẳng định mối quan hệ tích cực giữa sự sẵn sàng trải nghiệm và ý định đầu tư tiền mã hóa. Từ đó, giả thuyết được đặt ra như sau:

H1: Sự sẵn sàng trải nghiệm tác động tích cực đến Ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa.

Tính tận tâm và ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa

Tính tận tâm thể hiện sự cẩn trọng, có kế hoạch và kiên trì trong việc đạt mục tiêu. Những người có mức độ tận tâm cao thường ra quyết định đầu tư một cách có kỷ luật và dựa trên phân tích kỹ lưỡng, giúp họ duy trì hành vi đầu tư ổn định và dài hạn. Trong bối cảnh thị trường tiền mã hóa đầy biến động, tính tận tâm giúp nhà đầu tư kiên định với chiến lược, kiểm soát rủi ro và tránh các quyết định bốc đồng (Angeles, 2024). Từ đó, giả thuyết được đặt ra là:

H2: Tính tận tâm tác động tích cực đến Ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa.

Tính hướng ngoại và ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa

Tính hướng ngoại thể hiện sự năng động, tích cực và sẵn sàng chấp nhận rủi ro (Costa và McCrae, 1992). Những người hướng ngoại thường thoải mái với sự thay đổi, thích khám phá và dễ bị thu hút bởi các cơ hội đầu tư mới mẻ, có tiềm năng sinh lợi cao (Brown và Taylor, 2014). Trong bối cảnh thị trường tiền mã hóa đầy biến động, họ có xu hướng tiếp tục đầu tư bất chấp rủi ro ngắn hạn. Nghiên cứu của Angeles (2024), Honold và Oh (2025) cũng xác nhận tính hướng ngoại có ảnh hưởng tích cực đến hành vi đầu tư, đặc biệt trong các thị trường tài sản kỹ thuật số. Nhóm tác giả đề xuất giả thuyết sau:

H3: Tính hướng ngoại tác động tích cực đến Ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa.

Tính dễ chịu và ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa

Costa và McCrae (1992) chỉ ra rằng, tính dễ chịu phản ánh xu hướng thân thiện, vị tha và mong muốn duy trì các mối quan hệ hài hòa. Những người có tính dễ chịu cao thường tránh xung đột, ít chấp nhận rủi ro và thận trọng trong các quyết định tài chính (Brown và Taylor, 2014). Trong thị trường tiền mã hóa nhiều rủi ro pháp lý, họ thường cảm thấy thiếu an toàn và có xu hướng ưu tiên sự ổn định hơn là lợi nhuận cao. Nghiên cứu của Angeles (2024), Honold và Oh (2025) cũng chỉ ra rằng tính dễ chịu có mối quan hệ tiêu cực với thái độ và ý định đầu tư tiền mã hóa. Qua những phân tích trên, nhóm tác giả đề xuất giả thuyết:

H4: Tính dễ chịu tác động tiêu cực đến ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa.

Tính bất ổn cảm xúc và ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa

Tính bất ổn cảm xúc phản ánh xu hướng trải nghiệm cảm xúc tiêu cực như lo âu, căng thẳng và dễ bị ảnh hưởng bởi rủi ro (Costa và McCrae, 1992). Những người có mức độ bất ổn cảm xúc cao thường khó kiểm soát tâm lý, phản ứng mạnh trước biến động và dễ mất niềm tin vào thị trường. Nghiên cứu của Honold và Oh (2025), Pilatin và Dilek (2024) cũng cho thấy tính bất ổn cảm xúc có mối quan hệ tiêu cực với thái độ và ý định đầu tư tiền mã hóa. Từ đó, giả thuyết nghiên cứu được đặt ra là:

H5: Tính bất ổn cảm xúc tác động tiêu cực đến Ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa.

Sự sẵn sàng trải nghiệm và thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa

Trong bối cảnh tiền mã hóa, một lĩnh vực đầu tư mới, rủi ro cao nhưng giàu tiềm năng, những người có mức độ sẵn sàng trải nghiệm cao thường chấp nhận rủi ro, cởi mở với đổi mới công nghệ và có xu hướng hình thành thái độ tích cực đối với đầu tư tiền mã hóa. Các nghiên cứu của Honold và Oh (2025), Pilatin & Dilek (2024) cũng khẳng định sự sẵn sàng trải nghiệm góp phần thúc đẩy thái độ tích cực thông qua tăng nhận thức, giảm định kiến và khuyến khích chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Từ đó, giả thuyết nghiên cứu được đặt ra là:

H6: Sự sẵn sàng trải nghiệm tác động tích cực đến Thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa.

Tính tận tâm và thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa

Tính tận tâm phản ánh sự cẩn trọng, kỷ luật và định hướng mục tiêu. Những người có mức độ tận tâm cao thường tìm hiểu kỹ lưỡng, lập kế hoạch rõ ràng và áp dụng chiến lược quản trị rủi ro, từ đó hình thành thái độ tích cực nhưng thận trọng đối với đầu tư. Giả thuyết nghiên cứu được đề xuất như sau:

H7: Tính tận tâm tác động tích cực đến Thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa.

Tính hướng ngoại và thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa

Người hướng ngoại thường có xu hướng chấp nhận rủi ro cao, tiếp cận công nghệ mới nhanh và dễ bị thu hút bởi môi trường đầu tư sôi động. Các nghiên cứu của Luo và Zhang (2024) phản ánh, tính hướng ngoại có liên hệ tích cực với thái độ đầu tư tiền mã hóa thông qua hành vi tìm kiếm kích thích và nhu cầu tương tác xã hội. Giả thuyết nghiên cứu được đề xuất như sau:

H8: Tính hướng ngoại tác động tích cực đến Thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa.

Tính dễ chịu và thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa

Trong bối cảnh đầu tư tiền mã hóa, nơi niềm tin vào công nghệ và cộng đồng đóng vai trò quan trọng, người có tính dễ chịu cao thường dễ tiếp nhận thông tin từ bạn bè, mạng xã hội…, từ đó hình thành thái độ tích cực. Nghiên cứu của Mahmud và cộng sự (2022) cho thấy tính dễ chịu thúc đẩy thái độ thuận lợi đối với đổi mới tài chính và đầu tư tiền mã hóa thông qua yếu tố niềm tin và học hỏi xã hội. Từ đó, nhóm tác giả đề xuất giả thuyết:

H9: Tính dễ chịu tác động tích cực đến Thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa.

Tính bất ổn cảm xúc và thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa

Người có mức độ bất ổn cảm xúc cao thường nhạy cảm với rủi ro, dễ bị ảnh hưởng bởi thông tin tiêu cực và cảm giác mất kiểm soát, từ đó hình thành thái độ tiêu cực đối với đầu tư. Các nghiên cứu của Honold và Oh (2025), Rodrigues và BV (2024) đều cho thấy mối quan hệ nghịch chiều giữa tính bất ổn cảm xúc và thái độ đầu tư vào tài sản rủi ro như tiền mã hóa. Từ đó, nhóm tác giả đề xuất giả thuyết:

H10: Tính bất ổn cảm xúc tác động tiêu cực đến thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa.

Thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa tác động tích cực đến ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa

Theo Lý thuyết Hành vi có kế hoạch, thái độ đối với hành vi là yếu tố cốt lõi quyết định ý định hành vi. Trong bối cảnh đầu tư tiền mã hóa, thái độ tích cực như niềm tin vào lợi nhuận, sự hấp dẫn của công nghệ blockchain hoặc kỳ vọng làm giàu, sẽ thúc đẩy ý định tiếp tục đầu tư. Các nghiên cứu của Pham và cộng sự (2024) cho thấy thái độ tích cực là yếu tố dự báo mạnh mẽ cho hành vi đầu tư lặp lại trong thị trường tiền mã hóa. Từ đó, giả thuyết nghiên cứu được đặt ra là:

H11: Thái độ đối với đầu tư tiền mã hóa tác động tích cực đến Ý định tiếp tục đầu tư tiền mã hóa.

Từ các giả thuyết trên, mô hình nghiên cứu đề xuất được thể hiện như Hình 1.

Hình 1: Mô hình nghiên cứu

Nguồn: Đề xuất của nhóm tác giả

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thang đo

Các thang đo được xây dựng dựa trên những nghiên cứu trước đã được kiểm chứng và điều chỉnh qua thảo luận với các chuyên gia, nhằm đảm bảo tính khoa học và khả năng so sánh với các nghiên cứu khác trong cùng lĩnh vực. Chi tiết các thang đo được trình bày trong Bảng 1. Tất cả các biến được đo lường bằng thang đo Likert 5 điểm, từ 1 - Hoàn toàn không đồng ý đến 5 - Hoàn toàn đồng ý.

Bảng 1: Thang đo sử dụng trong nghiên cứu

Nguồn: Nghiên cứu của nhóm tác giả

Chọn mẫu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện và tiến hành khảo sát trực tuyến thông qua bảng câu hỏi. Đối tượng khảo sát là những nhà đầu tư cá nhân từ 18 tuổi trở lên đang hoặc có ý định đầu tư vào các loại thị trường tiền điện tử, chứng khoán, tiền tệ, vàng.... tại TP. Hồ Chí Minh. Kích thước mẫu được xác định theo công thức của Cochran (1977). Trong tổng số 384 bảng câu hỏi phát ra, có 300 bảng hợp lệ được thu về sử dụng cho nghiên cứu. Quá trình khảo sát được thực hiện từ tháng 4-6/2025.

Xử lý dữ liệu

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SmartPLS 4. Mô hình lý thuyết được phát triển dựa trên các biến tiềm ẩn và biến quan sát. Phương pháp mô hình cấu trúc tuyến tính bình phương nhỏ nhất từng phần (PLS-SEM) được áp dụng để kiểm định các mối quan hệ trong mô hình. Quá trình phân tích bao gồm việc đánh giá trọng số ngoài, hệ số đường dẫn, giá trị R-squared, khả năng dự báo Q² và các chỉ số độ tin cậy như Cronbach’s Alpha, Độ tin cậy tổng hợp và Phương sai trích trung bình. Nghiên cứu sử dụng cách viết số thập phân theo chuẩn quốc tế.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Đặc điểm mẫu

Mẫu khảo sát cho thấy sự chênh lệch đáng kể về giới tính, trong đó nam giới chiếm 60.6% và nữ giới chiếm 39.4%. Về độ tuổi, nhóm từ 31-50 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 69.4%, tiếp theo là nhóm 18-30 tuổi chiếm 28.3% và chỉ 2.3% người trên 50 tuổi. Tình trạng hôn nhân cho thấy 57% người tham gia đã kết hôn, trong khi 43% còn độc thân. Về trình độ học vấn, phần lớn có bằng cao đẳng hoặc đại học (69.7%), tiếp theo là sau đại học (27%), trung cấp (2.9%) và chỉ 0.3% có trình độ trung học phổ thông trở xuống.

Xét về nghề nghiệp, nhân viên văn phòng chiếm ưu thế (58.6%), tiếp đó là kỹ sư (10.7%), kinh doanh tự do (10.4%), quản lý (9.8%), tài chính/ngân hàng (7.2%), nội trợ hoặc đã nghỉ hưu (1%) và 2.3% làm nghề khác như bác sĩ, giáo viên. Thu nhập bình quân hàng tháng chủ yếu nằm trong khoảng 10-20 triệu đồng (46.9%), kế đến là 21-30 triệu đồng (26.7%), trên 30 triệu đồng (17.9%) và dưới 10 triệu đồng (8.5%).

Về mức đầu tư mong muốn vào tiền điện tử, nhóm dưới 30 triệu đồng chiếm nhiều nhất (43%), theo sau là 30-60 triệu đồng (24.1%), 61-100 triệu đồng (16.3%) và trên 100 triệu đồng (16.6%). Trong các loại tiền điện tử, Bitcoin được ưa chuộng nhất (57%), tiếp đến là Ethereum (11.1%), Ripple (7.8%), Tron (5.9%), Bitcoin Cash (5.2%), Binance Coin (4.9%), Cardano (2.9%), và 5.2% chọn các loại khác.

Đánh giá mô hình đo lường cấu trúc

Độ tin cậy và hội tụ của thang đo

Kết quả kiểm định độ tin cậy và hội tụ của thang đo cho thấy các biến quan sát đều đạt yêu cầu theo hướng dẫn của Hair và cộng sự (2016). Cụ thể, tất cả hệ số outer loading đều đạt yêu cầu, phản ánh mức độ hội tụ tốt giữa các biến quan sát với khái niệm đo lường. Hệ số Cronbach’s alpha dao động từ 0.816-0.886, hệ số độ tin cậy tổng hợp (CR) từ 0.878-0.93, giá trị phương sai trích (AVE) từ 0.601-0.815, đều vượt ngưỡng khuyến nghị (α và CR > 0.7, AVE > 0.5), khẳng định độ tin cậy nội bộ và tính hội tụ của thang đo là đạt yêu cầu. Ngoài ra, chỉ số VIF của các biến đều < 5, cho thấy không có hiện tượng đa cộng tuyến đáng kể. Như vậy, thang đo trong mô hình đảm bảo chất lượng để đưa vào phân tích tiếp theo.

Bảng 2: Kết quả đánh giá chất lượng các biến quan sát

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu

Giá trị phân biệt

Chỉ số Heterotrait-Monotrait (HTMT) cho thấy tất cả các cặp biến đều có giá trị HTMT nhỏ hơn ngưỡng 0.85 (Henseler và cộng sự, 2015), chứng tỏ giữa các khái niệm trong mô hình có sự phân biệt rõ ràng. Hai cặp biến có mức tương quan cao nhất là HN - YD (0.416), TD - YD (0.415), nhưng vẫn nằm trong giới hạn cho phép, khẳng định các thang đo đo lường những khái niệm riêng biệt. Do đó, mô hình đảm bảo được giá trị phân biệt và có thể tiếp tục phân tích mô hình cấu trúc.

Bảng 3: Tỷ số Heterotrait-Monotrait (HTMT)