ThS. Dương Thị Tân

Trường Đại học Công nghiệp Dệt may Hà Nội

TÓM TẮT:

Nghiên cứu được thực hiện nhằm xây dựng mô hình lý thuyết các nhân tố ảnh hưởng đến đổi mới – sáng tạo trong doanh nghiệp may ở Việt Nam. Bằng phương pháp nghiên cứu phân tích, tổng hợp, tác giả kế thừa lý thuyết của các nhà nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến đổi mới – sáng tạo trong doanh nghiệp may, đồng thời, mở rộng hướng nghiên cứu nhằm đề xuất mô hình lý thuyết về các nhân tố đo lường mức độ ảnh hưởng đến đổi mới – sáng tạo trong doanh nghiệp may. Mô hình lý thuyết do tác giả đề xuất gồm: 2 nhóm nhân tố bên trong và bên ngoài doanh nghiệp. Nhân tố bên trong bao gồm: con người, văn hóa doanh nghiệp, công nghệ, R&D, quản trị tri thức, quy mô doanh nghiệp và tài chính; Nhân tố bên ngoài bao gồm: hỗ trợ của Chính phủ về R&D, thể chế/hỗ trợ của cơ quan quản lý nhà nước, kinh tế, mạng lưới hợp tác, chính sách của Chính phủ.

Từ khóa: nhân tố ảnh hưởng, đổi mới - sáng tạo, doanh nghiệp may

GIỚI THIỆU

Dệt may là ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn thứ 2 cả nước, giải quyết việc làm cho số lượng lớn người lao động (chiếm hơn 20% lao động khu vực công nghiệp và gần 5% tổng lực lượng lao động cả nước). Tuy nhiên, kim ngạch xuất khẩu chủ yếu là từ các doanh nghiệp FDI. Các doanh nghiệp FDI lĩnh vực sản xuất hàng may mặc tuy chỉ chiếm khoảng 25% về lượng, nhưng đóng góp tới hơn 60% kim ngạch xuất khẩu. Lợi nhuận mà doanh nghiệp Việt Nam được hưởng từ công nghiệp dệt may chưa lớn (chỉ chiếm khoảng 3% quy mô xuất khẩu)(Lê Hồng Thuận, 2018). Vấn đề đặt ra làbên cạnh sự hỗ trợ từ phía Nhà nước, các doanh nghiệp may trong nướccần thay đổi phương thức sản xuất và quản lý doanh nghiệp,mà một trong những điểm quan trọng là vấn đề đổi mới – sáng tạo. Theo đó, việc tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng đến đổi mới - sáng tạo trong doanh nghiệp may Việt Nam là rất cần thiết.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MỘT SỐ NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang đến gần, doanh nghiệp không thể tồn tại và phát triển bền vững nếu không thực hiện đổi mới - sáng tạo. Đổi mới - sáng tạo được xem là nguồn lực quan trọng giúp doanh nghiệp xây dựng lợi thế cạnh tranh bền vững (Dess và Picken, 2000).

Schumpeter (1943)là học giả đầu tiên đưa ra khái niệm về đổi mới - sáng tạo, theo đó đổi mới - sáng tạo là việc các doanh nghiệp đưa ra sản phẩm, quy trình, phương pháp hoặc hệ thống mới. Đổi mới - sáng tạo dưới góc nhìn của Schumpeter cũng bao gồm việc tạo ra các thị trường mới hoặc các hình thức tổ chức công nghiệp mới.

Thompson (1967)đưa ra một định nghĩa rút gọn hơn, theo đó đổi mới - sáng tạo là việc tạo ra, chấp nhận và triển khai các ý tưởng, quy trình và dịch vụ mới.

Theo OECD (2005) đã đề xuất một định nghĩa về đổi mới - sáng tạo tại cấp độ doanh nghiệp như sau: “Đổi mới - sáng tạo là việc thực thi một sản phẩm (hàng hóa/dịch vụ) hay một quy trình mới hoặc được cải tiến đáng kể, một phương pháp marketing mới hay một biện pháp mới mang tính tổ chức trong thực tiễn hoạt động, trong tổ chức công việc hay trong quan hệ với bên ngoài”.

Còn John R. Bessant, Joe Tidd (2007) định nghĩa, đổi mới - sáng tạo là một “quá trình chuyển đổi các ý tưởng thành những sản phẩm, quy trình và dịch vụ mới và hữu dụng”.

Trong bài viết này, tác giả sẽ sử dụng khái niệm của OECD (2005) vì nó bao quát toàn diện các khái niệm của các tác giả trên và như vậy, đổi mới - sáng tạo là việc thực thi một sản phẩm mới hay một quy trình mới hoặc được cải tiến đáng kể, một phương pháp marketing mới hay một biện pháp mới mang tính tổ chức trong thực tiễn hoạt động, trong tổ chức công việc hay trong quan hệ với bên ngoài.

Tổng quan các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến đổi mới - sáng tạo của doanh nghiệp

Các nhân tố bên trong ảnh hưởng đến đổi mới - sáng tạo

Theo Shlomo Maital & D.V.R. Seshadri (2012) thì yếu tố con người ảnh hưởng rất lớn tới hoạt động đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, như: sự hứng thú, được thỏa mãn nhu cầu hoạt động, được thử thách, được khám phá; về phía lãnh đạo doanh nghiệp thì sự cam kết, công nhận kết quả đổi mới sáng tạo của cá nhân hay nhóm và có các phần thưởng thích đáng sẽ ảnh hưởng tích cực tới hoạt động đổi mới sáng tạo trong các doanh nghiệp.

Alvaro Gosmez Vieites, José (2011) cho thấy, nguồn nhân lực, tài chính và sự hợp tác ảnh hưởng tích cực đến các hoạt động nghiên cứu và phát triển(R&D). Đồng thời R&D, quản lý thông tin và tài nguyên công nghệ có tác động tích cực đến sự đổi mới. Cuối cùng, hoạt động R&D, kết quả đổi mới (đổi mới sản phẩm và quy trình) và quản lý thông tin ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh.

Zennouche M. và cộng sự (2014) đã thực hiện một phân tích nội dung đầy đủ về tất cả các nghiên cứu đổi mới được công bố trong 12 năm từ 2000 đến 2012 trong tạp chí được xếp hạng hàng đầu về khoa học quản lý. Kết quả chỉ ra rằng: 1) tính cách, động lực và khả năng nhận thức là những yếu tố ảnh hưởng chính tại mức độ cá nhân; 2) cấu trúc, bầu không khí làm việc, lãnh đạo và đặc điểm nhiệm vụ là các yếu tố cấp độ nhóm; 3) cấu trúc, văn hóa, chiến lược và nguồn lực bên trong là các yếu tố ảnh hưởng ở cấp độ tổ chức. Như vậy, theo nhóm nghiên cứu này, có rất nhiều yếu tố nội tại của doanh nghiệp ảnh hưởng đến hoạt động sáng tạo trong đó yếu tố con người ảnh hường rất nhiều bao gồm người lao động và nhà quản trị.

Nguyen Ngoc Thang và cộng sự (2013) đã nghiên cứu hoạt động đổi mới sáng tạo tại hai doanh nghiệp Việt Nam là tập đoàn Sannam và Tập đoàn Trung Nguyên. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, các nhà quản trị, môi trường làm việc, văn hóa tổ chức và quản trị nhân sự là những yếu tố khiến cho cá nhân, nhóm và doanh nghiệp thực hiện thành công các hoạt động đổi mới sáng tạo, góp phần giúp hai doanh nghiệp này đưa ra thị trường các sản phẩm độc đáo, các quy trình sản xuất mới, hay phương thức quản trị phù hợp với môi trường doanh nghiệp cụ thể.

Phan Thị Thục Anh (2015) khi khảo sát cán bộ quản lý và nhân viên của Trung tâm Phát triển Phần mềm Vsoft thuộc Công ty Đại Quang đã cho thấy đổi mới sáng tạo qui trình bị ảnh hưởng bởi: (i) đào tạo, chia sẻ tri thức và sự hài lòng của nhân viên, (ii) mức độ chú trọng khách hàng của doanh nghiệp và đặc biệt là (iii) sự ủng hộ của lãnh đạo/nhà quản lý đối với đổi mới-sáng tạo.

Phan Thị Thục Anh (2016) nghiên cứu các yếu tố thúc đẩy và cản trở đổi mới - sáng tạo trong doanh nghiệp Việt Nam đã cho thấy, có 05 nhóm yếu tố quyết định thúc đẩy/cản trở hoạt động đổi mới - sáng tạo trong doanh nghiệp, bao gồm: (i) lãnh đạo, (ii) nhân viên, (iii) tổ chức và văn hóa doanh nghiệp, (iv) môi trường kinh doanh và vị thế của doanh nghiệpvà (v) nguồn lực doanh nghiệp.

Nguyễn Quốc Duy (2015) khi nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến đổi mới sáng tạo và ảnh hưởng của đổi mới sáng tạo đến kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp phần mềm đã chỉ ra các yếu tố có tác động dương và mạnh đến đổi mới sáng tạo là: (i) sáng tạo ý tưởng; (ii) mối quan hệ liên kết; (iii) nghiên cứu phát triển và tiến bộ công nghệ; (iv) mối quan hệ với hiệp hội chuyên gia; (v) chính sách hỗ trợ đổi mới.

Vương Đức Hoàng Quân (2018) trên cơ sở kế thừa quan điểm này cùng các nghiên cứu trước và tổng hợp ý kiến của một số chuyên gia, nhóm tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu gồm 8 nhóm yếu tố có ảnh hưởng đến năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp kinh doanh tại Việt Nam: (1) Nhóm yếu tố thể chế/Sự hỗ trợ của cơ quan quản lý; (2) Nhóm yếu tố đặc trưng của doanh nghiệp; (3) Nhóm yếu tố thái độ đổi mới của lãnh đạo doanh nghiệp; (4) Nhóm yếu tố năng lực hiện hữu về công nghệ và con người; (5) Nhóm yếu tố hiệu quả điều hành trong tổ chức; (6) Nhóm yếu tố môi trường kinh doanh; (7) Nhóm yếu tố mối quan hệ với đối tác; (8) Nhóm yếu tố khả năng tiếp cận các nguồn lực từ bên ngoài.

Phạm Thành Nghị (2013) đã đề cập đến các khía cạnh biểu hiện của tính sáng tạo trong doanh nghiệp, hiện trạng sáng tạo trong doanh nghiệp, đó là: (i) nguồn nhân lực sáng tạo; (ii) cơ chế hoạt động của doanh nghiệp và (iii) văn hoá và bầu không khí của doanh nghiệp.

Nhân tố bên ngoài ảnh hưởng tới hoạt động đổi mới-sáng tạo

Theo Avlonitis và cộng sự (1994), trong số các yếu tố bên ngoài môi trường, tính năng động của thị trường ảnh hưởng đến R&D và đổi mới.

Theo OECD (2012), các quy định pháp luật liên quan tới đổi mới - sáng tạo có thể được chia làm ba nhóm: kinh tế, xã hội và hành chính.

Năm 2013, Cristiano Antonelli và cộng sự phân tích sự bền bỉ của các hoạt động đổi mới, được đo bằng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), và khám phá các yếu tố quyết định bên trong và bên ngoài. Các điều kiện bên ngoài, cụ thể là trình độ dân trí địa phương và sức mạnh của sự cạnh tranh Schumpeterian, cùng với các điều kiện bên trong (mức độ năng lực thực tế, như được xác định bởi mức lương và quy mô doanh nghiệp) tạo ra hiệu ứng cụ thể và cục bộ đối với sự duy trì hoạt động đổi mới trong doanh nghiệp.

Vương Đức Hoàng Quân (2018) trên cơ sở kế thừa quan điểm này cùng các nghiên cứu trước và tổng hợp ý kiến của một số chuyên gia, nhóm tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu gồm 8 nhóm yếu tố có ảnh hưởng đến năng lực đổi mới sáng tạo của DN kinh doanh tại Việt Nam trong đó có 2 nhóm yếu tố từ mô trường bên ngoài đó là: (1) Nhóm yếu tố thể chế/Sự hỗ trợ của cơ quan quản lý; (2) Nhóm yếu tố môi trường kinh doanh.

Nghiên cứu của Nguyen Ngoc Anh và cộng sự (2011) đã chỉ ra rằng chính sách tự do hóa thương mại, hội nhập quốc tế của Việt Nam có ảnh hưởng đến hoạt động đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam.

Đề xuất mô hình nghiên cứu

Tổng hợp các công trình nghiên cứu trên cùng với đặc điểm ngành dệt may, đặc biệt là trong lĩnh vực may, mà chủ yếu là gia công (phương thức CMT chiếm 65%), tác giả đưa ra mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến đổi mới-sáng tạo trong doanh nghiệp may Việt Nam như Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Đề xuất của tác giả

Qua tổng hợp các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy, doanh nghiệp may muốn phát triển nhờ hoạt động đổi mới-sáng tạo cần tập trung vào 2 nhóm nhân tố bên trong và bên ngoài doanh nghiệp: Nhân tố bên trong bao gồm: con người, văn hóa doan nghiệp, công nghệ, R&D, quản trị tri thức, qui mô doanh nghiệp và tài chính; Nhân tố bên ngoài bao gồm: Hỗ trợ của Chính phủ về R&D, thể chế/hỗ trợ của cơ quan quản lý nhà nước, kinh tế, mạng lưới hợp tác, chính sách của Chính phủ.

KẾT LUẬN

Đến nay mới chỉ có một số ít doanh nghiệp dệt may chuyển mình sang tự động hóa, còn dường như số lớn doanh nghiệp trong ngành vẫn đang khá ngập ngừng trong việc đổi mới - sáng tạo bởi họ vẫn xuất khẩu được, cạnh tranh được bằng giá rẻ. Việt Nam phải có sự chủ động chuẩn bị thị trường đối với mọi ngành hàng, ứng dụng công nghệ để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và tính cạnh tranh, thì giá trị và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu mới có thể ngày càng nâng cao. Để làm được điều này đỏi hỏi các doanh nghiệp may Việt Nam cần tăng cường hoạt động đổi mới - sáng tạo và chuẩn bị mọi nguồn lực cho hoạt động này. Mô hình nghiên cứu đề xuấtđược tác giả đưa ra cũng là một kênh tham khảo cho các doanh nghiệp may muốn thành công trong hoạt động đổi mới-sáng tạo nên cân nhắc và ra quyết định phù hợp để tác động vào những nhân tố này./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Phan Thị Thục Anh (2015). Các nhân tố tác động đến đổi mới sáng tạo qui trình: Nghiên cứu thực nghiệm tại Vsoft, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 211 (II),63-71

2. Phan Thị Thục Anh (2016). Các yếu tố thúc đẩy, cản trở đổi mới - sáng tạo: góc nhìn của doanh nghiệp Việt Nam, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 233(II),9-17

3. Nguyễn Quốc Duy (2015). Đổi mới sáng tạo và các nhân tố tác động - Tổng kết cơ sở lý thuyết, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 211(II)

4. Phạm Thành Nghị (2013). Tính sáng tạo của tổ chức trong doanh nghiệp

5. Lê Hồng Thuận (2018). Báo cáo ngành Dệt may, FPT securities

6. Vương Đức Hoàng Quân (2018).Khung phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp,Tạp chí Tài chính, kỳ 1 tháng 12/2018

7. Alvaro Gómez Vieites, José Luis Calvo (2011). A study on the factors that influence innovation activities of Spanish big firms,Technology and Investment, 2(1),8

8. Avlonitis G.J., Kouremenos, A. and Tzokas, N. (1994). Assessing the innovativeness of organizations and its antecedents: Project Innovstrat, European Journal of Marketing, 28(11),5-28

9. Cristiano Antonelli, Francesco Crespi, Giuseppe Scellato (2013). Internal and external factors in innovation persistence, Economics of Innovation and New Technology, 22(3),256-280

10. G. G. Dess and J. C. Picken (2000). Changing roles: Leadership in the 21st century, Organizational Dynamics, 28(3),18-34

11. John R. Bessant, Joe Tidd (2007). Innovation and entrepreneurship, John Wiley & Sons

12. Nguyen Ngoc Anh, Nguyen Phuong Mai, Nguyen Duc Nhat, Nguyen Dinh Chuc (2011). Trade liberalization and innovation linkages: Micro-evidence from Vietnam SME surveys, Globalization Innovation in East Asia,pp.315

13. Nguyen Ngoc Thang, Truong Quang and Nguyen Hong Son (2013). Knowledge creation and green entrepreneurship: A study of two Vietnamese green firms, Asian Academy of Management Journal, 18(2),129-151

14. OECD (2005). Innovative innovation policy overview create

15. OECD (2012). Regulatory reform and innovation

16. Shlomo Maital & D.V.R. Seshadri (2012).Innovation management: strategies, concepts and tools for growth and profit, SAGE Publications India

17. Schumpeter J. A. J. G. A. (1943).Capitalism, Socialism and Democracy, London, George Allen

18. Thompson J. D. (1967). Organizations in Action: Social Science Bases of Administrative Theory, Royal Blind Society of NSW Student and Special Request Service

19. Zennouche, M., Zhang, J., & Wang, B. W.(2014).Factors influencing innovation at inpidual, group and organisational levels: a content analysis,

1. Phan Thị Thục Anh (2015). Các nhân tố tác động đến đổi mới sáng tạo qui trình: Nghiên cứu thực nghiệm tại Vsoft, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 211 (II),63-71

2. Phan Thị Thục Anh (2016). Các yếu tố thúc đẩy, cản trở đổi mới - sáng tạo: góc nhìn của doanh nghiệp Việt Nam, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 233(II),9-17

3. Nguyễn Quốc Duy (2015). Đổi mới sáng tạo và các nhân tố tác động - Tổng kết cơ sở lý thuyết, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 211(II)

4. Phạm Thành Nghị (2013). Tính sáng tạo của tổ chức trong doanh nghiệp

5. Lê Hồng Thuận (2018). Báo cáo ngành Dệt may, FPT securities

6. Vương Đức Hoàng Quân (2018).Khung phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp,Tạp chí Tài chính, kỳ 1 tháng 12/2018

7. Alvaro Gómez Vieites, José Luis Calvo (2011). A study on the factors that influence innovation activities of Spanish big firms,Technology and Investment, 2(1),8

8. Avlonitis G.J., Kouremenos, A. and Tzokas, N. (1994). Assessing the innovativeness of organizations and its antecedents: Project Innovstrat,European Journal of Marketing, 28(11),5-28

9. Cristiano Antonelli, Francesco Crespi, Giuseppe Scellato (2013). Internal and external factors in innovation persistence, Economics of Innovation and New Technology, 22(3),256-280

10. G. G. Dess and J. C. Picken (2000). Changing roles: Leadership in the 21st century, Organizational Dynamics, 28(3),18-34

11. John R. Bessant, Joe Tidd (2007). Innovation and entrepreneurship, John Wiley & Sons

12. Nguyen Ngoc Anh, Nguyen Phuong Mai, Nguyen Duc Nhat, Nguyen Dinh Chuc (2011). Trade liberalization and innovation linkages: Micro-evidence from Vietnam SME surveys, Globalization Innovation in East Asia,pp.315

13. Nguyen Ngoc Thang, Truong Quang and Nguyen Hong Son (2013). Knowledge creation and green entrepreneurship: A study of two Vietnamese green firms, Asian Academy of Management Journal, 18(2),129-151

14. OECD (2005). Innovative innovation policy overview create

15. OECD (2012). Regulatory reform and innovation

16. Shlomo Maital & D.V.R. Seshadri (2012).Innovation management: strategies, concepts and tools for growth and profit, SAGE Publications India

17. Schumpeter J. A. J. G. A. (1943).Capitalism, Socialism and Democracy, London, George Allen

18. Thompson J. D. (1967). Organizations in Action: Social Science Bases of Administrative Theory, Royal Blind Society of NSW Student and Special Request Service

19. Zennouche, M., Zhang, J., & Wang, B. W.(2014).Factors influencing innovation at inpidual, group and organisational levels: a content analysis, International Journal of Information Systems and Change Management, 7(1), 23-42

Summary

The study is conducted to develop a theoretical model of the factors affecting innovation - creativity in garment enterprises in Vietnam. By methods of analysis and synthesis, the author inherits the theory of researchers on the determinants of innovation - creativity in garment enterprises, and at the same time, extends the research direction to design a theoretical model of the factors to measure the influence on innovation - creativity in these enterprises. The proposed model includes internal and external factors. Internal factors include people, corporate culture, technology, R&D, knowledge management, business size and finance; External factors comprise of Government support for R&D, institutions/support of state management agencies, economy, cooperation networks, and state policies.

Keywords: determinants, innovation - creativity, garment enterprises

(Đăng trên Tạp chí Kinh tế và Dự báo số 6 tháng 2/2020)