Tóm tắt

Giáo dục khởi nghiệp cho sinh viên đại học là trọng tâm của giáo dục khởi nghiệp. Giáo dục khởi nghiệp ở các nước phát triển có quy mô đáng kể, hệ thống giáo dục khởi nghiệp hoàn chỉnh, tổ chức giáo dục khởi nghiệp được tổ chức tốt, hệ thống hỗ trợ giáo dục khởi nghiệp trưởng thành, các khóa học giáo dục khởi nghiệp phát triển tốt và phát triển giáo dục khởi nghiệp đã bước vào giai đoạn trưởng thành. Kết hợp một cách có hệ thống kinh nghiệm thành công và thực tiễn giáo dục khởi nghiệp của sinh viên đại học nước ngoài có ý nghĩa tham khảo quan trọng đối với sự phát triển giáo dục khởi nghiệp của sinh viên đại học hiện nay ở Việt Nam.

Từ khóa: giáo dục khởi nghiệp, sinh viên đại học nước ngoài, tự chủ đổi mới

Summary

Start-up education for university students is at the heart of start-up education. Start-up education in developed countries has been applied in a wide scale, with completed start-up education system, well-organized training institutions, mature support system, and well-developed training courses, and has entered the mature stage. Systematically combining successful experiences and practices of start-up education of foreign university students has important reference significance for the current development of start-up education for university students in Vietnam.

Keywords: start-up education, foreign university students, innovation autonomy

KINH NGHIỆM VÀ THỰC TIỄN VỀ GIÁO DỤC KHỞI NGHIỆP CỦA SINH VIÊN ĐẠI HỌC Ở CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

Về hệ thống giáo dục khởi nghiệp

Các hệ thống giáo dục khởi nghiệp ở nước ngoài rất hoàn chỉnh, phổ biến rộng rãi và có hệ thống xuyên suốt toàn bộ quá trình giáo dục. Giáo dục khởi nghiệp ở hầu hết các nước đều trải qua quá trình từ giảng dạy nghiệp dư đến giảng dạy chuyên nghiệp, rồi đến giảng dạy cấp bằng; từ đào tạo tiền chuyên nghiệp một chiều đến giảng dạy có hệ thống.

Hoa Kỳ là một quốc gia có phong trào khởi nghiệp mạnh mẽ và ý thức mạnh mẽ về tinh thần khởi nghiệp quốc gia, điều này có liên quan mật thiết đến hệ thống giáo dục khởi nghiệp của nước này. Các khóa giáo dục việc làm và khởi nghiệp thường được cung cấp tại Hoa Kỳ từ cấp tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, đại học cho đến sinh viên sau đại học. Ở giai đoạn này, Hiệp hội Các trường đại học kinh doanh tiên tiến ở Hoa Kỳ (Association to Advance Collegiate Schools of Business) và hơn 1.000 trường chưa qua kiểm định khác, các khóa học khởi nghiệp đều đã có xu hướng được hoàn thiện. Có hơn 2.200 khóa học giáo dục khởi nghiệp, tại hơn 1.600 trường đã trao 300 chức giáo sư và hơn 277 bằng cấp về học vị liên quan đến khởi nghiệp (Ren Luyao và cộng sự, 2010).

Ở Vương quốc Anh, các trường cao đẳng và đại học thường thực hiện 3 cấp độ giáo dục khởi nghiệp, hỗ trợ lẫn nhau và tạo thành một hệ thống giáo dục khởi nghiệp hoàn chỉnh cho sinh viên đại học, đó là: (i) Phổ cập "Giáo dục khai sáng tinh thần kinh doanh"; (ii) "Giáo dục phổ thông về tinh thần kinh doanh" trong các lĩnh vực chuyên môn khác nhau; (iii) Giáo dục học thuật "Giáo dục chuyên nghiệp về tinh thần kinh doanh" ở cấp đại học và sau đại học.

Ở Thụy Điển, giáo dục khởi nghiệp đã được đưa vào hệ thống giáo dục quốc dân, nội dung đào tạo cũng bao trùm từ cấp THCS, THPT, đại học đến sau đại học. Còn tại Nhật Bản, quốc gia này bắt đầu thực hiện giáo dục khởi nghiệp cho sinh viên đại học từ những năm 1990 của thế kỷ 20 (Gan Ganfu và cộng sự, 2011).

Về tổ chức giáo dục khởi nghiệp

Hệ thống giáo dục là một cơ quan quan trọng đảm nhận việc đào tạo các doanh nhân tiềm năng. Đồng thời, các cơ quan giáo dục khởi nghiệp không chỉ bao gồm lượng lớn các tổ chức toàn thời gian và bán thời gian trong nội bộ các trường đại học, cao đẳng, mà còn bao gồm các tổ chức quản lý các cấp và dịch vụ khởi nghiệp, những tổ chức chuyên đào tạo về khởi nghiệp độc lập với các trường đại học, những tổ chức này cùng nhau tạo thành cơ quan chính của các tổ chức giáo dục khởi nghiệp cho sinh viên đại học. Hầu hết các tổ chức giáo dục này đều tham gia vào giáo dục và đào tạo phi lợi nhuận, chịu trách nhiệm phát triển chương trình giảng dạy, giảng dạy một số lượng lớn các khóa học, cung cấp nhiều cơ hội thực tập, duy trì liên hệ rộng rãi với chính phủ, hiệp hội quỹ…, đồng thời cung cấp nhiều tiện ích và dịch vụ cho sinh viên đại học để bắt đầu kinh doanh riêng của họ.

Các tổ chức giáo dục khởi nghiệp của Hoa Kỳ chủ yếu bao gồm các tổ chức giáo viên và tổ chức sinh viên, thuộc các cấp khác nhau, như: cấp quốc gia, tiểu bang và địa phương, thực hiện hoặc hỗ trợ phát triển tài liệu giảng dạy và phương pháp giảng dạy cho giáo dục khởi nghiệp, trao đổi giảng dạy thông tin. Making Cents International, có trụ sở chính tại Hoa Kỳ, là một tổ chức chuyên nâng cao năng lực chuyên môn của các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp ở nhiều quốc gia. Babson School of Business là trường kinh doanh nổi tiếng nhất thế giới về quản lý, giáo dục và nghiên cứu khởi nghiệp, có 3 chương trình đào tạo chính: đại học, MBA và đào tạo quản lý cấp cao, giúp sinh viên phát triển “tư duy kinh doanh, sự năng nổ, linh hoạt, sức mạnh sáng tạo, tinh thần sẵn sàng chấp nhận rủi ro, tư duy trừu tượng và khả năng coi những thay đổi của thị trường là cơ hội kinh doanh”.

Trong khi đó, Chính phủ Anh đã phân bổ kinh phí để thành lập Trung tâm Khoa học và Khởi nghiệp Vương quốc Anh (UK-SEC) để quản lý và triển khai giáo dục khởi nghiệp, đồng thời thành lập Hội đồng Quốc gia về khởi nghiệp đại học (NCGE) chịu trách nhiệm hoàn toàn về giáo dục khởi nghiệp trong nước.

Còn Pháp đã thành lập Trung tâm Đào tạo Chương trình Khởi nghiệp (CEPAC) để điều chỉnh sự phát triển của giáo dục khởi nghiệp, hướng dẫn và phục vụ các hoạt động khởi nghiệp.

Tại Nhật Bản, Đại học Quốc gia Yokohama, Đại học Keio, Đại học Ritsumeikan và Cao đẳng Thương mại Osaka là đại diện của 4 mô hình giáo dục khởi nghiệp khác nhau.

Về các khóa đào tạo khởi nghiệp

Thiết kế chương trình giáo dục khởi nghiệp nước ngoài tương đối hoàn chỉnh, với nội dung phong phú và hình thức đa dạng. Các khóa học khởi nghiệp bao gồm việc trau dồi nhận thức và thái độ khởi nghiệp, học kiến thức khởi nghiệp và đào tạo kỹ năng khởi nghiệp, chúng có liên quan chặt chẽ với toàn bộ quá trình khởi nghiệp và liên kết hiệu quả giữa giảng dạy và thực hành.

Có hơn 2.000 khóa học kinh doanh được cung cấp bởi các trường đại học Mỹ, bao gồm tất cả các khía cạnh của khái niệm kinh doanh, tài chính, thành lập và quản lý. Vesper và Gartner đã thực hiện một cuộc khảo sát câu hỏi đối với 941 trưởng khoa kinh doanh của các trường đại học, cho thấy rằng các trường đại học Mỹ cung cấp nhiều khóa học về kinh doanh nhất cho sinh viên đại học theo thứ tự: thành lập doanh nghiệp, quản lý doanh nghiệp nhỏ, tư vấn khởi nghiệp, điều hành một doanh nghiệp mới và viết kế hoạch kinh doanh, quản lý tài chính doanh nghiệp, xác định các cơ hội kinh doanh, tiếp thị doanh nhân (Shi Feng, 2013).

Chương trình Doanh nghiệp Sau đại học tại Vương quốc Anh được thiết kế đặc biệt dành cho sinh viên đại học từ 18-25 tuổi. Dự án được chia thành hai phần: một là thành lập công ty và trong quá trình này, bạn có thể nhận được sự tư vấn và hướng dẫn từ các chuyên gia tư vấn kinh doanh tình nguyện và cố vấn kinh doanh; phần còn lại là lớp học kinh doanh, nơi sinh viên và doanh nhân tập hợp lại với nhau, lắng nghe bài phát biểu của các doanh nhân và tham gia vào một số hoạt động và thảo luận, có cơ hội giao tiếp trực tiếp với các doanh nhân.

Giáo dục khởi nghiệp tại các trường cao đẳng và đại học Nhật Bản bao gồm 4 khóa học điển hình sau: Giáo dục đặc biệt về doanh nhân dựa trên việc nắm vững kinh nghiệm quản lý thực tế; Bài tập kỹ năng quản lý toàn diện dựa trên kiến thức và kỹ năng kinh doanh có hệ thống; Kỹ năng doanh nhân chuyên nghiệp phụ; Tu luyện tinh thần doanh nhân chủ yếu để nâng cao nhận thức về doanh nhân và tinh thần kinh doanh (Xie Lili).

Năm 2007, trong số 39 trường đại học tổng hợp ở Úc, 34 trường đã cung cấp giáo dục khởi nghiệp và các khóa học liên quan, chiếm 81% tổng số trường đại học ở Úc (Guo Lijun, 2008).

Về hỗ trợ giáo dục khởi nghiệp

Giáo dục khởi nghiệp là một dự án mang tính hệ thống, cần có sự tham gia và hỗ trợ của toàn xã hội, không chỉ đòi hỏi sự chung tay hành động của sinh viên, giáo viên, nhà trường và các cơ quan ban ngành mà còn cần sự hỗ trợ của môi trường xã hội. Một số nước phát triển đã hình thành hệ thống hỗ trợ khởi nghiệp tương đối hoàn thiện, tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh bao gồm: hỗ trợ tài chính, hỗ trợ chính sách, hỗ trợ dịch vụ và hỗ trợ dư luận.

Ngành đầu tư mạo hiểm ở Mỹ rất phát triển, giải quyết được “nút thắt” về thiếu vốn cho doanh nhân. Đồng thời, giáo dục khởi nghiệp cho sinh viên đại học cũng nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các quỹ xã hội. Quỹ Coleman, quỹ đầu tiên ở Hoa Kỳ chủ yếu tài trợ cho giáo dục khởi nghiệp, được thành lập vào năm 1951, hiện bao gồm nhiều quỹ hỗ trợ tinh thần kinh doanh, chẳng hạn như: Liên đoàn Doanh nghiệp Độc lập Quốc gia và Trung tâm Phát triển Doanh nghiệp New Mexico. Các quỹ giáo dục khởi nghiệp cung cấp lượng lớn tiền vốn cho các trường cao đẳng và đại học dưới hình thức tiền thưởng, học bổng luận án và các khoản tiền thưởng khác hoặc tặng ghế giảng dạy.

Vương quốc Anh cung cấp các quỹ khởi nghiệp theo kiểu trái phiếu phát triển mà không có bất kỳ khoản thế chấp và bảo lãnh tài sản nào, thủ tục rất đơn giản. Năm 2001, Chính phủ Anh cũng đã thành lập Quỹ Đổi mới Giáo dục Đại học để hỗ trợ các hoạt động kinh doanh của giáo viên và sinh viên trong trường đại học. Mức độ tài trợ vốn cổ phần tư nhân ở Vương quốc Anh rất cao và thị trường đầu tư mạo hiểm vốn cổ phần tư nhân của nước này lớn nhất và phát triển nhất ở châu Âu, cung cấp khoảng 38% vốn đầu tư mạo hiểm mỗi năm (Xu Maohua, 2009).

MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ CHO VIỆT NAM

Thực tế tại Việt Nam, nền tảng giáo dục khởi nghiệp còn tương đối yếu, nhận thức về khởi nghiệp và phong trào khởi nghiệp chưa mạnh mẽ, tỷ lệ sinh viên đại học khởi nghiệp còn thấp, hệ thống giáo dục khởi nghiệp cho sinh viên đại học chưa hoàn hảo, tổ chức các cấp chưa đủ mạnh và hoàn thiện, những thiếu sót của các khóa giáo dục khởi nghiệp vẫn còn tương đối rõ ràng, việc hỗ trợ cho giáo dục khởi nghiệp còn hạn chế. Tất cả những yếu tố này đã hạn chế sự phát triển của giáo dục khởi nghiệp và đổi mới ở Việt Nam. Vì vậy, dựa vào kinh nghiệm và thực tiễn thành công của giáo dục khởi nghiệp nước ngoài, cần thực hiện một số giải pháp sau:

Thứ nhất, lập kế hoạch khoa học và thiết lập một hệ thống giáo dục khởi nghiệp lành mạnh. Hiện tại, hệ thống giáo dục khởi nghiệp của Việt Nam vẫn chưa kiện toàn. Hầu hết giáo dục khởi nghiệp hiện tại vẫn nằm trong các lớp học hướng dẫn việc làm của các trường cao đẳng và đại học và chỉ một số ít sinh viên đại học tham gia các chương trình giáo dục khởi nghiệp ở bên ngoài. Giáo dục khởi nghiệp trước bậc đại học gần như bỏ trống, giáo dục và dịch vụ khởi nghiệp sau khi tốt nghiệp đại học mới bắt đầu. Việc cải thiện hệ thống giáo dục khởi nghiệp không thể hoàn thành trong một sớm một chiều. Vì vậy, việc giáo dục ý thức khởi nghiệp và tinh thần khởi nghiệp, việc tạo dựng văn hóa doanh nhân khởi nghiệp phải là cả một quá trình lâu dài. Do đó, cần phải lập kế hoạch và thiết lập một hệ thống giáo dục khởi nghiệp lành mạnh. Giáo dục khởi nghiệp ở các giai đoạn như trước đại học, trong đại học, sau khi tốt nghiệp đại học và học tập suốt đời cần được hoạch định một cách tổng thể, khoa học và thúc đẩy hợp lý. Đồng thời, cần tích cực thúc đẩy giáo dục bằng cấp về tinh thần kinh doanh.

Thứ hai, tăng cường hỗ trợ và quản trị, đồng thời xây dựng giáo dục khởi nghiệp hiệu quả ở tất cả các cấp. Các đơn vị chủ đạo thực thi hoạt động giáo dục khởi nghiệp ở nước ta đó là các tổ chức giáo dục khởi nghiệp các cấp còn tương đối phân tán, chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển của giáo dục khởi nghiệp. Hầu hết các tổ chức giáo dục khởi nghiệp ở các trường cao đẳng, đại học đều trực thuộc cơ quan quản lý sinh viên và hướng dẫn việc làm các cấp, đội ngũ cán bộ, giáo viên chuyên trách còn ít, tổ chức còn tương đối phân tán, chưa tạo thành một hợp lực liên kết, đặc biệt năng lực cạnh tranh cốt lõi của giáo dục và nghiên cứu khởi nghiệp càng thiếu.

Vì vậy, cần tích cực hỗ trợ phát triển các tổ chức giáo dục khởi nghiệp trong các trường đại học, dựa vào lợi thế giảng dạy và nghiên cứu khoa học trong các trường đại học, thúc đẩy thành lập các khoa và trường chuyên đào tạo về khởi nghiệp, đồng thời thành lập các tổ chức giáo dục khởi nghiệp chuyên nghiệp theo định hướng thị trường. Đồng thời, cần tăng cường tích hợp và quản lý các dự án khởi nghiệp hiện có, đồng thời thành lập các tổ chức quản lý và hiệp hội ngành tham gia giáo dục và đào tạo khởi nghiệp.

Thứ ba, học hỏi kinh nghiệm nước ngoài, tập trung nghiên cứu và phát triển (R&D) và phổ cập chương trình giáo dục khởi nghiệp phù hợp với tình hình Việt Nam. Hệ thống chương trình giáo dục khởi nghiệp là mắt xích cốt lõi của giáo dục khởi nghiệp. Nó là cầu nối để chuyển khái niệm giáo dục khởi nghiệp vào thực tiễn giáo dục, là trung gian để thực hiện các mục tiêu đào tạo của giáo dục khởi nghiệp. Hiện tại, các khóa học khởi nghiệp ở Việt Nam vẫn đang được khám phá, chỉ có một số trường cao đẳng và đại học đã mở các khóa học, như: “Khởi nghiệp” và “Quản trị doanh nghiệp”. Công tác giảng dạy giáo dục khởi nghiệp ở nước ta vẫn còn thiên về lý thuyết, ít thực hành, việc nâng cao nhận thức rủi ro và nâng cao kỹ năng kiểm soát rủi ro còn chưa được chú trọng nhiều.

Do đó, các khóa học giáo dục khởi nghiệp cần tập trung vào việc phát triển và phổ biến các khóa học giáo dục khởi nghiệp phù hợp với điều kiện quốc gia, đồng thời thúc đẩy việc thiết lập và phát triển các khóa học chuyên nghiệp về khởi nghiệp. Tất cả các trường cao đẳng và đại học nên cung cấp các khóa học giáo dục khởi nghiệp ở các cấp độ khác nhau, như: các khóa học phổ biến, các khóa học nâng cao và các khóa học chuyên nghiệp. Về phương pháp giảng dạy, cần tăng cường các bài tập thực hành và nhấn mạnh các liên kết thực tế như giảng dạy tình huống và khởi nghiệp mô phỏng. Đồng thời, cần nỗ lực đào tạo những giáo viên xuất sắc, sử dụng các chuyên gia trong các lĩnh vực khác nhau để làm cố vấn và cố vấn khởi nghiệp, đồng thời tối ưu hóa đội ngũ giảng viên về giáo dục khởi nghiệp.

Thứ tư, Chính phủ và xã hội cần hỗ trợ mạnh mẽ cho giáo dục khởi nghiệp. Sự hỗ trợ tích cực từ xã hội và sự tham gia đầy đủ có thể tối ưu hóa tốt hơn môi trường giáo dục khởi nghiệp, đảm bảo sự tiến bộ suôn sẻ của giáo dục khởi nghiệp và thúc đẩy sự phát triển của các hoạt động khởi nghiệp. Vì vậy, Chính phủ, xã hội, doanh nghiệp và nhà trường cần cùng nhau hợp tác để tạo điều kiện tích cực và thuận lợi cho giáo dục khởi nghiệp. Theo đó, cần đẩy mạnh hơn nữa việc ban hành và thực hiện các chính sách ưu đãi cho tinh thần kinh doanh, tích cực hỗ trợ tài chính và khuyến khích các tổ chức tài chính, như thị trường vốn và các ngân hàng để cung cấp cho các doanh nhân hỗ trợ tài chính và ưu đãi lãi suất./.

NGUYỄN THÀNH VIÊN - Học viện Ngân hàng - Phân viện Bắc Ninh

(Theo Tạp chí Kinh tế và Dự báo số 11 - tháng 4/2023)


TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. David B Audretsch (2004), Max Keilbach. Does Entrepreneurship Capital Matter, Entrepreneurship Theory and Practice, 9.

2. Gan Ganfu, Qiao Hui, Mei Jingliang (2011), Tổng quan về thực trạng giáo dục khởi nghiệp trong và ngoài nước, Tạp chí Hướng dẫn Đổi mới Khoa học và Giáo dục Trung Quốc, 19.

3. Guo Lijun, Liu Qiang, Lu Xiangyang (2008), Phân tích so sánh Chính sách giáo dục khởi nghiệp của sinh viên đại học Trung Quốc và nước ngoài, Tạp chí Khảo sát giáo dục đại học, 1.

4. Kim Nhật (2021), Thực trạng khởi nghiệp của sinh viên hiện nay, truy cập từ https:// startupdanang.vn/tin-tuc-su-kien/chi-tiet/chi-tiet/thuc-trang-khoi-nghiep-cua-sinh-vien-hien-nay.

5. Niu Changsong (2007). Phân tích chính sách giáo dục khởi nghiệp cho sinh viên đại học Anh, Tạp chí Nghiên cứu so sánh giáo dục (Trung Quốc), 4.

6. Ren Luyao, Yang Zengxiong (2010), Giáo dục khởi nghiệp: Tấm hộ chiếu giáo dục thứ ba - Đánh giá Nghiên cứu về Giáo dục khởi nghiệp doanh nhân nước ngoài, Tạp chí Giáo dục Hàng tháng (Trung Quốc), 11.

7. Shi Feng (2013), Discuss the current state of entrepreneurship education at home and abroad, Science and Technology Innovation Herald, 3.

8. Wei Dongchu (2013), Kinh nghiệm và tài liệu tham khảo về giáo dục khởi nghiệp của sinh viên đại học nước ngoài, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục tư tưởng (Trung Quốc), 7, 106-109.

9. Xie Lili (2010), Mô hình khóa học và phân tích trường hợp điển hình về giáo dục tinh thần khởi nghiệp ở các trường cao đẳng và đại học Nhật Bản, Tạp chí Khảo sát giáo dục (Trung Quốc), 10.

10. Xu Maohua (2009), Nghiên cứu Sơ bộ về Hệ thống Chương trình Giáo dục Khởi nghiệp tại các trường Cao đẳng và Đại học, Tạp chí Khoa học Chính trị của Đại học Thanh niên Trung Quốc, 5.